De Campi Flegrei supervulkaan: Yellowstone in Europa?

22-04-2020

De miljoenenstad Napels ligt op tien kilometer van de Vesuvius. Sommigen wanen zich veilig. Maar dat is niet gerekend op de andere, veel grotere vulkaan: de Campi Flegrei. Men vermoedt een link tussen het uitsterven van de Neanderthalers en een vernietigende uitbarsting van deze supervulkaan.

De Campi Flegrei supervulkaan is zo groot dat je hem niet ziet. 

© Kathelijne Bonne 

Kan men over Napels spreken en daarbij niet aan de beruchte vulkaan, de Vesuvius, de vergane stad Pompeï, en Plinius de Jongere denken? Deze drie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden door de veelbesproken uitbarsting van het jaar 79 na Christus, misschien wel de beroemdste uitbarsting uit de geschiedenis. 

De toen zeventienjarige Plinius beschreef zo objectief mogelijk het verloop van de uitbarsting. 

Vesuvius vanuit Posillipo, aan de rand van de Campi Flegrei vulkaan.
Vesuvius vanuit Posillipo, aan de rand van de Campi Flegrei vulkaan.

Caput mundi

Daarmee is zijn verslag een van de eerste vulkanologische verslagen. Pompeï was een van de welvarendste steden in het Romeinse rijk, en niemand zal ooit weten of het de caput mundi zou zijn geweest, was de Vesuvius niet uitgebarsten. 

Maar de vraag kan ook anders worden gesteld. Was Pompeï er ooit geweest zonder vulkaan? Was dit zonovergoten, bijna subtropische gedeelte van Italië even aantrekkelijk geweest voor de landbouw en dus de beschaving, zonder de vruchtbare vulkaanbodems? Vandaag is Pompeï gewoon een gemeente, die buiten de archeologische site en een kathedraal niet erg veel te bieden heeft. Maar hoewel de Vesuvius de enige duidelijk aanwezige vulkaan in de omgeving is, is hij slechts een van de vele vulkanen van Zuid-Italië, en zeker niet de grootste. 

Welke is dan wel de grootste? Of de gevaarlijkste? 

Onzichtbare vulkaan

Op het vasteland ten westen van Napels bevinden zich de Campi Flegrei, wat staat voor de 'Brandende Velden'. Anders dan de naam zegt, is dit een gebied van lieflijke, groene heuvels met boomgaarden en wijnboerderijen, zo anders dan de kale, bruine Vesuvius. Maar wie beter kijkt, ziet dat deze heuvels eigenlijk allemaal kleinere vulkanen zijn. Deze vulkanen zijn deel van een groter vulkanisch complex, dat ongeveer twaalf kilometer breed is. 

De Campi Flegrei supervulkaan strekt zich uit over de baai van Pozzuoli, over de gemeentes Pozzuoli, Bacoli en Baia, tot aan de buitenwijken van Napels. De grillige kustlijn met vele inhammen, strandjes en kliffen is volledig door het vulkanisme gevormd. 

Campi Flegrei is een van de weinige supervulkanen in de wereld. 

Daar komt bij dat het gebied overbevolkt is. Supervulkanen sluimeren voor duizenden tot tienduizenden jaren, zodanig dat hun bestaan niet in het collectieve geheugen verankerd zit. Bij een uitbarsting is de vernieling in de omstreken totaal en is de impact globaal. De zogenaamde superuitbarstingen hebben de kracht om de geschiedenis en de evolutie op een ander spoor te zetten. 

Satellietbeeld (NASA) van de Campi Flegrei. Tel de kraters!
Satellietbeeld (NASA) van de Campi Flegrei. Tel de kraters!

Yellowstone

Maar wat is een supervulkaan eigenlijk? En waarom spreken we van een supervulkaan als het eigenlijk gaat om allemaal kleine vulkaantjes? Is dit niet-wetenschappelijke woord een apocalyptisch verzinsel van de media om de mensen angst aan te jagen? Neen, de benaming verwijst naar het uitzonderlijk grote volume magma dat bij een uitbarsting vrijkomt, en het explosieve karakter ervan. 

Honderden tot meer dan duizend kubieke kilometer magma komen vrij bij één enkele uitbarsting. Wetenschappers gebruiken een index om de kracht van een uitbarsting uit te drukken: de VEI, of volcanic explosivity index [i]. Een VEI van 8 is de allergrootste, zoals die van Yellowstone 640,000 jaar geleden. De grootste uitbarsting van de Campi Flegrei had een VEI van 7, en de uitbarsting van de Vesuvius van AD 79 was 'maar' een viertje. 

Een supervulkaan ziet er niet uit als een 'gewone' vulkaan. Er is geen berg te bespeuren. Door de vernietigende kracht blijft enkel een groot, ingezakt gebied achter, een caldera, met warmwaterbronnen, zwaveluitwasemingen, geisers en kratermeren. 

Pinatubo in 1991. Een superuitbarsting met VEI 6, iets minder dan Campi Flegrei.
Pinatubo in 1991. Een superuitbarsting met VEI 6, iets minder dan Campi Flegrei.

Laatste IJstijd

De kusten van Campania waren niet altijd vulkanisch. Het is eigenlijk een redelijk recent fenomeen. Vroeger lag de kustlijn meer landinwaarts, bij de Apennijnen, de ruggengraat van Italië. Het vasteland was bevolkt door de homo sapiens en groepjes neanderthalers, die toen al in aantal afnamen. Het kustgebied kwam stapsgewijs boven water te liggen nadat de vulkanische activiteit hier begon, zo'n 47 duizend jaar geleden [i], tijdens de laatste ijstijd. 

Toen vormden zich enkele kleine kraters die nu deel uitmaken van het eiland Procida en Monte de Procida, een berg helemaal in het westen van de Campi Flegrei, bekend om z'n ongelooflijke panorama's over zee en land. Relatief kleine uitbarstingen vonden nu en dan plaats. 

Als voorbode van iets groters dat op gebeuren stond. 

Stratosferische hoogten

Onder de regio Campania begon zich een gigantische magmakamer te vullen met heet, gesmolten gesteente. De druk onder de grond liep langzaamaan op. Op een dag, 39 duizend jaar geleden, werd de druk tot een onhoudbaar kritisch punt gedreven en vloog 150 kubieke kilometer verpulverd magma de lucht in. 

Europa daverde onder een superuitbarsting. 

Vulkanologen berekenden dat de eruptiekolom tot meer dan 40 km hoog in de lucht klom, helemaal door de atmosfeer, tot in de troposfeer [ii]. Zo'n uitbarsting wordt als ultraplinisch bestempeld (krachtiger dan Plinius' waarnemingen), en de magnitude als 'super-kolossaal'. 

Het regende brokstukken soms zo groot als huizen. Mensen in grote delen van Italië kwamen om. Europa en westelijk Azië werd bedolven onder een dik deken van as een steentjes. Tsunami's teisterden de mediterrane kusten. Van de vulkaan zelf bleef niets over, enkel een enorme gapende caldera die waarschijnlijk door zeewater werd gevuld als de 'storm' was gaan liggen. 

Vulkanische winter

Het fijnste as en gassen bleven in de dampkring van de aarde circuleren en verduisterde de lucht. Er volgede een vulkanische winter, die enkele jaren duurde. De ecosystemen raakten ontregeld, waardoor de balans tussen prooi- en roofdieren en ook de hominiden volledig wegviel. 

Sommige antropologen opperen dat het uitsterven van de neanderthalers in Europa wel iets te maken kon hebben met de catastrofe van de Campi Flegrei [iii]. 

Rampen terzijde, denken we graag dat elders in de wereld, de moderne mens en de laatste groepjes neanderthalers misschien genoten van extra vurige zonsondergangen die voorkomen na grote uitbarstingen. 

Aslaagjes in Groenland

Een grijs tufgesteente dat je op verschillende plaatsen in de regio Campania en tot ver daarbuiten terug kan vinden, is de versteende, neergeregende as van deze uitbarsting, gekend als de ignimbrita campana. Ignimbriet of smelttuf verwijst naar igni en imbri, Latijn voor vuur en regen. 

Ook ver buiten Italië, b.v. in Groenland, vond men aslaagjes in het ijs die afkomstig was van deze uitbarsting [iv]. Na de uitbarsting werd het weer rustig, althans voor een periode ongeveer 25 duizend jaar.

Grijze aslagen van de Ignimbrita Campana, de verwoestende uitbarsting van 39,000 jaar geleden. Procida en Ischia aan de horizon.
Grijze aslagen van de Ignimbrita Campana, de verwoestende uitbarsting van 39,000 jaar geleden. Procida en Ischia aan de horizon.

Gele bouwwerken

Vele historische bouwwerken in de stad Napels en omstreken zijn opgetrokken uit een poreuze steen met een karakteristieke bleke gele kleur. Het kan toeval zijn, maar de kleur komt overeen met het pigment Napels Geel, welbekend bij schilders. We hebben het over de Tufo Giallo Napoletano, of Napolitaanse gele tufsteen [v]. 

Deze tufsteen is de nalatenschap van een tweede belangrijke uitbarsting, die 15 duizend jaar geleden plaatsvond [vi]. Deze was niet zo vernietigend als de voorgaande, maar er vloog toch wel een dikke 40 vierkante kilometer magma de lucht in. 

Dat is vier keer zoveel als de Pinatubo in 1991. 

De gele versteende as is nu deel van het natuurlijke en culturele patrimonium van Campania en heeft een beschermde status. 

Magna Graecia

Ondanks de gewelddadige geschiedenis, waren de Campi Flegrei een zeer aanlokkelijke plaats aan de Middellandse Zee. Het gebied wordt al zeer lang door de mens bewoond dankzij de vruchtbare bodems en het ideale klimaat. 

De oudste Griekse kolonie van het Italiaanse schiereiland, Kyme, nu Cuma, bevindt zich aan de rand van de Campi Flegrei. 

Vanuit Kyme stichtten de Grieken de andere grote kolonies van Magna Graecia, zoals Neapolis (Napels), en Zancle (Messina). Verschillende Griekse en Romeinse archeologische sites van wereldformaat in de Campi Flegrei getuigen van een rijk verleden. 

Bacoli, Lago Fusaro, en Monte di Cuma.
Bacoli, Lago Fusaro, en Monte di Cuma.

Te dicht bij de modderpoelen

Na de Tufo Giallo Napoletano barstten nog zo'n tientallen kleinere vulkanen uit, de laatste in 1538. Een nieuwe berg, met de toepasselijke naam Monte Nuovo, rees toen op uit de bodem. 

Meer recent, in de jaren tachtig, werd de stad Pozzuoli geëvacueerd uit vrees voor een nakende uitbarsting. De grond in de stad begon op te bollen, langzaam, maar zichtbaar, wat een teken kon zijn van opwellend magma [i]. 

De uitbarsting bleef uit. Maar voor hoelang?

Vandaag uit het vulkanisme zich in de zwavelgeur die overal hangt, de warmwater- en zwavelbronnen, en kleine aardbevingen, vooral in de omgeving van Pozzuoli. De vulkaan Solfatara rookt, borrelt, stinkt en sist ook vandaag. Hij was tot voor kort een toeristische trekpleister, maar is nu afgesloten wegens onberekenbaar en onveilig. 

Enkele bezoekers die zich te dicht bij de kokendhete modderpoelen waagden, konden het niet navertellen. 

Onder Plinius' voeten 

Plinius de Jongere bevond zich nabij de Kaap van Miseno, een enorme rots in de zee, toen hij in het jaar 79 getuige was van het spektakel van de Vesuvius. 

Zou hij vermoed hebben dat er onder zijn voeten een veel grotere vulkaan dan de Vesuvius school?

Capo Miseno. Geel gesteente (tufo giallo) van de uitbarsting van 15,000 jaar geleden.
Capo Miseno. Geel gesteente (tufo giallo) van de uitbarsting van 15,000 jaar geleden.

Wil je in het Italiaans lezen over de Campi Flegrei, en het culturele patrimonium ervan? Lees het boek Campi Flegrei van Attilio Wanderlingh. Hij heeft bovendien een boekencafé in het centrum van Napels, op Piazza Bellini. Een van de mooiste kleinere pleintjes van Napels. 

Geciteerde werken

[i] Guest J., Cole P., Duncan A. & Chester D. 2003. Volcanoes of Southern Italy. The Geological Society of London. 284 p.

[ii] Sigurdsson H., Carey S., Cornell W., Pescatore T. 1985 The eruption of Mount Vesuvius in 79 AD. National geographic research, 1 (3): 332-387

[iii] Black B.A., Neely R.R. & Manga M. 2015 Campanian Ignimbrite volcanism, climate, and the final decline of the Neanderthals. Geology (2015) 43 (5): 411-414.

[iv] Fedele F.G. Giaccio B., Isaia R., Orsi G. 2002 Ecosystem Impact of the Campanian Ignimbrite Eruption in Late Pleistocene Europe. Quaternary Research 57(3): 420-424

[v] Colella A., Di Benedetto C., Calcaterra D. et al. 2017 The Neapolitan Yellow Tuff: An outstanding example of heterogeneity Construction and Building Materials, 136, p. 361-373.

[vi] Deino A.L., Orsi G., Vita S. & Piochi M. 2004 The age of the Neapolitan Yellow Tuff caldera-forming eruption (Campi Flegrei caldera - Italy) assessed by 40Ar/39Ar dating method. Journal of Volcanology and Geothermal Research, 133 (1-4), p. 157-170.