De Tethys: de restanten van een oceaan liggen in de bergen.

08-06-2020

De Tethysoceaan was een enorme oceaan die nu niet meer bestaat. Maar klopt dat wel? Niet helemaal. Er zijn nog restanten van deze oceaan. De Middellandse Zee bijvoorbeeld is het laatste overblijfsel van de verdwenen wereldzee. De andere resten van de Tethysoceaan vindt je hoog in de bergen.

8 juni 2020: Wereldoceaandag. Tekst: Kathelijne Bonne.

Ter ere van #WorldOceansDay nemen we een oceaan onder de loep. Vandaag hebben we vijf wereldzeeën of oceanen: de Atlantische, Stille, Indische en Zuidelijke oceanen en de Noordelijke IJszee. Maar in een ver geologisch verleden lagen de continenten anders, en waren er dus ook andere oceanen. De Tethys is daar de meest bekende van. Overblijfselen ervan zijn wereldwijd terug te vinden. 

We leggen kort uit wat een oceaan is, wanneer de Tethys bestond, welke dieren erin leefden, en hoe men de Tethys ontdekte. 

Wat is een oceaan?

Oceanen bestaan omdat de buitenste 'schil' van de aarde in stukken is gebroken. Tussen die stukken (de continenten), openen zich, zeer traag weliswaar, de oceanen. Zo vormen zich grote bekkens, die door hun lage ligging door zeewater overspoeld worden. Maar oceanen zijn dus meer dan gewoon onderwater gelopen lage gebieden. Onder de waterkolom, die gemiddeld 4 km diep is, ligt de oceanische korst, die bestaat uit basalt. Dat is gestolde lava die in het midden van de oceaan uit grote scheuren vloeit, en bij het stollen deel wordt van 'nieuwe' korst. De continentale korst daarentegen bestaat grotendeels uit graniet, een totaal ander gesteente. 

Terug naar de Tethys. In het begin van het Mesozoïcum, de tijdspanne van 250 tot 65 miljoen jaar geleden, lagen de zuidelijke continenten, waaronder Afrika, als één groot supercontinent verder naar het zuiden. Afrika en de aanliggende continenten waren gescheiden van Eurazië door een zeer grote oceaan, de Tethys. 

Maar we moeten correct zijn, de Tethyszee was niet continu één enkele, uitgestrekte, ononderbroken zee. Erbinnen lagen kleinere continenten, vulkanen, plateaus en andere landvormen. Stukken van Italië, Iberia, Corsica en Sardinië, Anatolië, en nog enkele anderen, lagen een tijdlang als eilanden in de Tethyszee. 

Zeereptielen in warme subtropische wateren

De oceaan lag rond de evenaar, en er heerste wereldwijd een warm, aangenaam klimaat, vooral in de periode van het Krijt (laatste deel van het Mesozoïcum). De Tethyszee bruiste van leven dat goed gedijt in warme, subtropische wateren. Er waren veel ammonieten, zeelelies, tweekleppigen, zeekomkommers en koralen. Zij waren deel van een voedselpiramide en werden belaagd door zeereptielen met grote, schrikwekkende bekken zoals de ichtyosaurus en de plesiosaurus (foto bovenaan). Zij schuimden de kustgebieden van de wereldzeeën af. Maar er waren ook vissen, waaronder haaien en coelacanthen. Onderaan de piramide stonden de micro-organismen. Hun kalk- of silicaskeletjes blijven heel goed bewaard en die dwarrelen naar de zeebodem als het organisme sterft. Daar vormen ze dikke lagen. In die dikke lagen, zaten af en toe ook resten van de grotere dieren en planten. 

Himalaya en Mount Everest

Tijdens het Krijt begonnen Afrika en India noordwaarts over de aardbol te schuiven. De Tethysoceaan werd steeds kleiner naarmate deze twee continenten dichterbij Eurazië kwamen. Uiteindelijk botsten Arabië en India met het grote continent en vormde zich de enorme transcontinentale bergketen die strekt van de Pyreneeën, over de Alpen en het Zagrosgebergte tot de Himalaya. De sedimenten die op de bodem van de Tethysoceaan waren afgezet, liggen nu in verspreid over heel deze bergketen. Het topje van de hoogste berg ter wereld, de Mount Everest, bestaat uit een afzettingsgesteente van de Tethyszee. Daar, op meer dan acht kilometer boven de zeespiegel, vindt je trilobieten, zeelelies en schelpdieren, die ooit rondscharrelden in de zee. 

Het feit dat er in de bergen fossielen zaten van mariene wezens, bezorgde de wetenschappers van de negentiende eeuw, o.a. Edward Suess, veel hoofdpijn. Want toen wist men nog niet dat de aarde uit platen bestond die steeds in beweging zijn. Suess was wel de eerste die het idee opperde dat er een zee had gelegen tussen Europa en Afrika, en gaf die verdwenen zee ook haar naam, Tethys, naar de Griekse godin van de zee. Er waren echter nog 100 jaar nodig vooraleer het bewijs voor de platentektoniek kwam. 

Binnenkort komt mijn artikel "De platentektoniek: Rupsbanden van de planeet" online. Daar kan je het verhaal van Suess en z'n companen lezen. 

----

Foto bij titel: Elasmosaurus.

Bezoek ook de link van WorldOceansDay en bedenk hoe je zelf actie kan ondernemen ten voordele van gezondere oceanen.