Afrika: De lange reis van een oeroud continent.

25-05-2020

Afrika is een heel oud continent, maar het was niet immuun voor verandering en zag er in het verleden totaal anders uit. Lees over de continenten, het leven en de ijstijden in Afrika, in dit korte overzicht.

Geschreven door: 2020 Kathelijne Bonne.

Het is Afrika-dag. Dat schreeuwt om actie, vooral omdat Afrika mijn favoriete  continent is. De dagen voor 'iets' zijn niet bij te houden. Toch grijp ik deze gelegenheid aan om even uit te wijden over de natuurlijke geschiedenis van Afrika, want die is ongelooflijk divers en fascinerend, net als elk ander aspect van dit continent.

Wat is Afrika, geologisch gezien?

Het is een continent, een grote landmassa, omgeven door oceanen. Afrika heeft een lange weg afgelegd, en het vormt één, onafhankelijk landmassa sinds de periode van het Krijt. Het Krijt was een warme periode waarin de zeespiegel zeer hoog stond, en er bovendien nog steeds dinosaurussen op de planeet rondzwierven. Afrika is dus 'alleen' sinds ongeveer 100 miljoen jaar geleden. Vóór die tijd was Afrika verbonden met andere continenten. Door de werking van de platentektoniek, het fenomeen dat verantwoordelijk is voor het "verschuiven van de continenten", dreven de andere landmassa's die met Afrika verbonden waren, één voor één weg.

Afrika was vroeger dus verbonden met Zuid-Amerika, zuidelijk Europa, India, Madagaskar en Antarctica. 

Afrika was deel van een enorm grote landmassa, beter bekend als een supercontinent, in dit geval Gondwana. Afrika lag in het midden van Gondwana. Of iets minder wetenschappelijk maar wel mooier, het hart van Gondwana. De uitgestrekte kusten van Afrika bestonden toen helemaal niet. De plateau's van Afrika liepen ononderbroken over naar de aanliggende continenten. 

Gondwana was een geheel gedurende een periode van bijna 500 miljoen jaar. Hier moet gezegd worden dat continenten cycli ondergaan. Soms liggen ze (bijna) allemaal bijeen in een supercontinent, zoals in Gondwana. In andere tijden liggen ze her en der over de oceanen verspreid, zoals nu. Stel je voor dat al deze continenten zich nu weer bij elkaar zouden voegen, en wat dat zou betekenen voor de mensheid.

Reconstructie van Gondwana 420 millioen jaar geleden (afbeelding: Fama Clamosa / CC BY-SA 4.0)
Reconstructie van Gondwana 420 millioen jaar geleden (afbeelding: Fama Clamosa / CC BY-SA 4.0)

De geboorte van Gondwana

Hoe is Gondwana ontstaan? Daarvoor gaan we nog verder terug. Vóór het einde van het Precambrium (~540 miljoen jaar geleden) lagen er vele kleinere continenten over de hele wereld verspreid. Ze bewogen (of dreven) gestaag naar elkaar toe. Om een beeld te scheppen van hoe de wereld er toen uitzag, vertel ik hier even iets over het leven van toen. Zodat je een idee krijgt van de ongelofelijke tijdspannes waarover we praten. Het leven leek niet op dat van vandaag, op z'n zachtst gezegd. Er was alleen leven in de zeeën. 

Maar het was een boeiende tijd omdat de levensvormen plotseling complexer werden, onder andere de dieren evolueerden en diversifieerden snel. Dat gebeurde rond de overgang van het Precambrium tijdperk naar het Fanerozoïcum. Er was echter nog geen leven op het land. Het binnenland van Gondwana was een kale woestenij, voor nog vele miljoenen jaren.

Terug naar de kleinere continenten die zich naar elkaar toe bewogen. Toen het ene kleinere continent zich bij het andere aansloot, werd de landmassa gestaag groter. Zo bestaat Afrika zelf uit drie, misschien wel vier, aparte, oeroude continenten. Sommige delen van deze oude blokken liggen aan de oppervlakte en zijn in veel delen van Afrika te zien. Ze staan bekend als de West-Afrikaanse, Congo en Kalahari 'schilden'.

Grote bergen en rivieren

De 'botsingen' die nodig waren om het supercontinent te vormen voltrokken zich weliswaar heel langzaam, maar als er genoeg tijd verstrijkt, leidt dat tot de vorming van bergen. Vele botsingen tussen kleinere continenten waren nodig om Gondwana te vormen. Daarom waren er enorm veel bergketens in Gondwana. Die bergketens waren waarschijnlijk hoger, en strekten over grotere oppervlakken dan de bergen die we vandaag kennen. In sommige wetenschappelijke artikelen spreken onderzoekers van de Trans-Gondwana bergketen. Bovendien stroomden grote riviernetwerken over het supercontinent, en langzaam maar zeker verweerden de bergketens, het reliëf werd lager, en het landschap werd zachter en minder spectaculair.

Grote ijstijd van het Carboon

Lange tijden gingen voorbij, en uiteindelijk werd ook het land door leven gekoloniseerd en werd de planeet groen, in het Siluur-tijdperk. Toch lag Afrika, als deel van Gondwana, op een zeer hoge breedtegraad, vlakbij de Zuidpool. En tijdens het Carboon-tijdperk (tot 300 miljoen jaar geleden) werd de planeet gegeseld door een ijstijd. Op veel plaatsen in Afrika, India en Zuid-Amerika zijn afzettingen en sporen van deze grote ijstijd te vinden. In het artikel van de platentektoniek leg ik uit hoe belangrijk deze sporen zijn geweest voor de wetenschap van de geologie. 

Alle moeilijke tijden gaan uiteindelijk voorbij, en mildere klimaatregimes kondigden zich aan.

Breuken en breuklijnen

Later begonnen zich grote breuken, of scheuren te vormen in Gondwana. Deze breuken verdiepten zich en vormden grote depressies, zogenaamde riftvalleien, waarin zich soms meren vormden, vergelijkbaar met de grote meren in de Oost-Afrikaanse Slenk vandaag. Zulke breuken zijn de plaatsen waarlangs de continenten kunnen opbreken. En zo geschiedde. Gondwana brak uit elkaar langs de lijnen die nu de kustlijnen van de moderne continenten zijn. Madagaskar, India en Antarctica maakten zich eerst los van Afrika, tijdens het Juratijdperk. Daarna, in het Krijt, brak Zuid-Amerika weg, om naar het westen te drijven.

De Indische en Atlantische Oceaan werden breder terwijl de continenten zich langzaam naar hun huidige posities bewogen. Afrika was nu alleen als continent en de levende wezens begonnen hun eigen, aparte evolutie naar de fauna en flora die nu zo kenmerkend zijn voor het continent.

Maar de reis van Afrika stopt hier niet. Er is sindsdien veel gebeurd op elk van de continenten. De aarde en het leven zijn in een constante flux, en niets blijft hetzelfde. Vandaag is er een nieuw groot riftsysteem bezig grote scheuren te vormen. Het reliëf van de Oost-Afrikaanse Slenk creëert de ongelooflijke natuurlijke omgeving en landschappen van Oost-Afrika. Toeval of niet, dat deel van Afrika is ook de bakermat van de mensheid. 

Genoeg materiaal voor een ander artikel!


Lees het artikel Platentektoniek: de rupsbanden van de planeet' om iets bij leren over continentendrift.