Betoverend blauwe mineralen: ruw en als pigment
Blauwe mineralen horen bij de meest gegeerde substanties uit de natuur. Net zoals lucht en de zee, doen ze denken aan het oneindige, hoop en vrijheid. Welke onpeilbare eigenschappen ze ook worden toegekend, mineralen krijgen hun kleur door welbepaalde atomen in hun kristalrooster en complexe optische fenomenen op nanoschaal, door 'onzuiverheden' zoals in zeldzame blauwe diamanten. Vooral de minder bekende blauwe mineralen spreken mij aan, hoe ze in mineraalmengsels ontstaan, hoe ze er in hun ruwe vorm uitzien, en welke pigmenten ze vormen, als ze dat al doen.
Door Kathelijne Bonne. Steun GondwanaTalks via een eenmalige of terugkerende donatie.
Het is verleidelijk mineralen te kopen en te bezitten. Maar de industrie die is gelinkt aan het delven van mineralen en kristallen gaat voorbij aan mensenrechten en milieuproblemen. Daarom bekijk ik liever mineralen in musea, in boeken of op foto's. Ik koos ervoor in dit artikel enkel foto's te gebruiken met mineralen in hun natuurlijke vorm, zoals ze gevonden worden, en niet als preparaat of geslepen juweel waar een prijs op kleeft.
Blauwe mineralen zijn zeldzaam en elementen zoals zwavel, koper, ijzer of titanium geven ze hun kleur. Door zelf te schilderen ben ik geïntrigeerd geraakt door de kleur blauw, en de herkomst van pigmenten. Nu worden de meeste pigmenten synthetisch gemaakt, anders zouden ze onbetaalbaar zijn.
Azuriet: van blauw kopererts tot groen malachiet in schilderijen
Azuriet is een diepblauw koper-carbonaatmineraal dat in koperertsen wordt gevonden. Het ontstaat wanneer koperhoudende mineralen chemisch reageren met water en koolstofdioxide in de bovenste lagen van de aardkorst.
Azuriet was een belangrijk pigment voor schilders. In middeleeuwse schilderijen werd azuriet vaak gebruikt om blauwe tinten te creëren voordat het veel exclusievere ultramarijn, afkomstig van lapis lazuli, beschikbaar werd. Azuriet is relatief zacht en kan na verloop van tijd verweren tot groen malachiet. Daarom krijgen schilderijen waarin azuriet is gebruikt na verloop van tijd soms een groenige tint.
Lazuriet (Haüyne): ultramarijn uit magmatisch gesteente tot het summum van de Renaissance
Lazuriet is het belangrijkste mineraal in lapis lazuli, een gesteente dat al duizenden jaren als edelsteen en pigment wordt gebruikt, maar tegenwoordig ook een conflictmineraal is in Afghanistan. Lazuriet ontstaat in skarngesteente dat we aandacht gaven in een artikel over lapis lazuli. Het hemelsblauwe pigment ultramarijn ('van over zee'), dat uit lapis lazuli werd gewonnen, was ooit kostbaarder dan goud (equivalent van 20.000 euro per kilo) en werd gebruikt in wereldberoemde kunstschatten.
Ultramarijn is niet alleen luisterrijk blauw maar ook bijzonder kleurvast. Daarom bracht het een revolutie teweeg in de Europese schilderkunst in de Renaissance, lang nadat het in de oudheid werd gebruikt – en nadat de technieken om het pigment te vervaardigen tijdelijk waren vergeten. De Vergine in preghiera van Sassoferrato uit de 15de eeuw is een goed voorbeeld van hoe ultramarijn na bijna een half millennium nog schittert.
Lazuriet hoort bij een grotere groep mineralen gekend als hauyne, dat in vulkanische gesteente wordt gevonden, bijvoorbeeld bij de Vesuvius of in de Eifel, het kratergebied in Duitsland en potentieel een van de gevaarlijkste vulkanen van Europa.
Kyaniet: van blauwe plaatjes geplet tussen tektonische platen tot industriële hoogovens
Kyaniet is een aluminium-silicaat. Het komt heel veel voor, geologen zeggen dan: het is gesteentevormend. De naam komt van kyanos, Grieks voor blauw (cyaan). Kyaniet vormt zich wanneer sedimentaire gesteenten zoals kleisteen onder hoge druk worden omgezet tijdens gebergtevorming, en vooral bij subductie (ook asbest vormt zich zo).
Kyaniet kristalliseert vaak in langwerpige, bladachtige kristallen en staat bekend om een bijzondere eigenschap: de hardheid verschilt afhankelijk van de richting waarin het mineraal wordt gemeten. Deze zogenaamde anisotropie maakt kyaniet interessant voor materiaalwetenschappers.
Door zijn hittebestendigheid wordt kyaniet ook gebruikt in vuurvaste materialen voor industriële ovens. Soms komt het voor kristalvormen van edelsteenkwaliteit, maar het wordt niet tot pigment vermalen.
Vivianiet: van veenlijken in moerassen tot Vermeer
Vivianiet is een ijzerfosfaat dat meestal wordt gevormd in natte, zuurstofarme omgevingen zoals venen, moerassen, kleilagen of sedimenten op de bodem van meren, hoewel het ook voorkomt in pegmatieten (grote kristal-aders in graniet). Wanneer vivianiet voor het eerst wordt blootgesteld aan lucht, is het vaak een lichtblauw of kleurloos.
Maar het oxideert snel en wordt indigoblauw en meestal eerder donker- tot zwartgroen. Vivianiet wordt soms gevonden in archeologische contexten, bijvoorbeeld in oude botresten of organische sedimenten, waar het ontstaat door reacties tussen fosfaat en ijzer in een vochtig, zuurstofarm milieu. Soms zijn de tanden van veenlijken vervangen door vivianiet.
Vivianiet werd gebruikt als donkerblauw pigment en is te vinden in kunst uit de Middeleeuwen en in schilderijen van Johannes Vermeer en andere meesters in de Nederlanden in de Gouden Eeuw (17de eeuw). Soms heeft vivianiet de neiging te vergroenen of te vergelen op schilderijen.
Celestien: van zout in verdampende zeeën tot vuurwerk
Celestien (of celestiet), is de hemelse naam voor het minder sexy klinkende strontiumsulfaat. De soms lichtblauwe variëteit is onder andere in Madagaskar te vinden. Het mineraal vormt zich meestal in sedimentaire gesteenten, vooral in evaporieten waar zeewater verdampt en zouten achterblijven, en in geoden.
Celestien kristalliseert vaak in prachtige (half)transparante kristallen. Naast de esthetische waarde is celestien ook een belangrijke bron van strontium, een element dat onder andere wordt gebruikt, vreemd genoeg, om rood vuurwerk te maken.
Benitoïet: uit hydrothermale vloeistoffen in magma en opgloeiend onder ultraviolet licht
Benitoïet is een zeldzaam barium-titanium-silicaat dat beroemd is om zijn intense saffierblauwe kleur en sterke fluorescentie onder ultraviolet licht. Het mineraal werd voor het eerst ontdekt in Californië bij de San Benito-rivier.
Benitoiet ontstaat in hydrothermale omgevingen in stollend magma waar hete, mineraalrijke vloeistoffen door gesteente circuleren en nieuwe kristallen vormen. Door de zeldzaamheid en schoonheid wordt benitoiet vooral gewaardeerd als edelsteen en verzamelobject.
Saffier: een van de hardste mineralen
Saffier is een blauwe variëteit van het mineraal korund (of oneleganter: aluminiumoxide). De blauwe kleur ontstaat door kleine hoeveelheden ijzer en titanium in de kristalstructuur. Saffieren worden meestal gevormd in metamorfe gesteenten of in magmatische gesteenten zoals basalt.
Door verwering kunnen deze harde kristallen accumuleren in rivierafzettingen, waar ze vaak worden gewonnen. Saffieren behoren tot de hardste mineralen op aarde (hardheid 9 op de schaal van Mohs), wat ze zeer geschikt maken voor gebruik in sieraden, hoewel ze ook industriële toepassingen hebben.
Chrysocolla: zacht, amorf en groeiend in korsten
Chrysocolla is een koperhoudend silicaat dat cyaanblauw tot blauwgroen van kleur kan zijn. Net als azuriet en malachiet ontstaat het meestal in de oxidatiezone van koperertslagen, vaak samen met andere koperhoudende mineralen.
Chrysocolla heeft meestal een amorfe of cryptokristallijne structuur en komt vaak voor als korstachtige afzettingen in gesteente. Het heeft een bothryodale structuur, waarbij bolachtige of trosvormen met elkaar vergroeid zijn, waardoor het plant- of schimmelachtig lijkt. Hoewel het relatief zacht is, wordt het soms gebruikt als siersteen vanwege de mooie kleur en patronen.
Blauw: de meest ongewone kleur in de natuur
Blauwe mineralen vormen een fascinerende groep binnen de mineralogie. Er zijn nog veel meer blauwe mineralen dan degene die we in dit artikel zagen. Het blauw ontstaat meestal door de aanwezigheid van specifieke metalen zoals koper, ijzer of titanium, of door bijzondere kristalstructuren die licht op een specifieke manier absorberen, filtreren en weerkaatsen.
De geologische omgevingen waarin deze mineralen ontstaan variëren sterk: van hydrothermale circulatie in magma en metamorfe gesteenten tot sedimentaire afzettingen en oxidatiezones van ertslagen. Deze mineralen tonen hoe uiteenlopende geologische processen kunnen leiden tot de vorming van enkele van de mooiste en ongewoonste kleuren in de natuur, en meteen ook de meest geliefde en ongrijpbare kleur van kunstschilders.
-----
Blauw kwam ook aan bod in het artikel over mariene algen in cyanotypie door Helena Cruz de Carvalho. De tegenpool van blauw, karmijnrood, is een pigment dat van cochinille wordt gemaakt, een beestje dat traditioneel in de Andes wordt gekweekt.
Afbeeldingen
Azuriet: By thisisbossi from Washington, DC, USA - 2009 04 19 - 4752 - Washington DC - Natural History Museum - Azurite with Malachite, CC BY-SA 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=17939051
Azurite and malachite: By Parent Géry - Own work, public domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=5702231
Haüyne: Courtesy of prof Dr. Anouk Borst.
Kyanite: By Stephencdickson - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=75389898
Celestine: By Ivar Leidus - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=101836869
Benitoite: By Didier Descouens - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11106498
Benitoite: By Géry PARENT - Own work, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=8858870
By Rob Lavinsky, iRocks.com – CC-BY-SA-3.0, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=10176643
Kathelijne: Ik ben gefascineerd door hoe de aarde en leven op elkaar inwerken op geologische en menselijke tijdschalen.
Hoe ik het in mijn hoofd kreeg om met GondwanaTalks te beginnen.
Donatie? Heb jij iets aan GondwanaTalks? Jouw steun maakt een ultrapliniaans verschil. Laat wat slijk der aarde mijn richting uitstromen en steun mijn werk. Doe een (terugkerende) gift en word:
(2€/maand)
(4€/maand)
Vesuvius Visionair (7€/maand)
Doneer jij al? Je bent een schat! Bedankt! Is Paypal niet jouw ding maar je wil toch iets bijdragen? Contacteer mij vrijblijvend.
------
Recente artikels:
Vind je dit goed leesvoer? Schrijf je in voor een korte nieuwsbrief bij elk nieuw artikel (stukje tekst met link, om de zoveel weken, zonder zware bestanden of vervelende gifs).