Schitterende geologie van Zuid-Engeland via het Coast Path

De geologie van Engeland wordt steeds ouder van oost naar west langs de zuidkust, en ook de kleuren veranderen: van witte kliffen over loodgrijze, goudgele en aardrode lagen tot mantelgesteenten en graniet aan Land's End in het uiterste puntje van Cornwall. Langs heel de zuidkust slingert het Kustpad langs ruige kliffen waarin de geologie van Engeland wordt blootgelegd in adembenemende panorama's.

Door Kathelijne Bonne. Steun GondwanaTalks via een eenmalige of terugkerende donatie.

Tegenwoordig neemt iedereen het vliegtuig, maar vroeger nam men de boot naar Engeland. Het eerste dat de opvarenden zagen waren de witte krijtrotsen van Dover. Ze schitteren in de zon (als die schijnt) want ze zijn naar het zuiden gericht. Zelfs de Romeinse naam van de Britse Eilanden, Albion, is een verwijzing naar de eerste kleur die je ziet als je vanop zee Engeland nadert.

Witte kust van het Krijt: Witte kliffen van Kent en Sussex

Dit witte krijt, waar ook krijtjes voor schoolborden van gemaakt zijn, komt zo wijdverspreid voor in West-Europa dat de periode waarin het is afgezet ernaar is genoemd: het Krijt of Cretaceous in het Engels. Dat is de laatste periode van het Mesozoïcum, dat vooral bekend staat om dinosauriërs maar waarin zoveel meer fascinerend leven bestond.

In die era lieten minuscule wezentjes een veel grotere voetafdruk na dan de beroemdere reuzenreptielen. De krijtkliffen bestaan bijna volledig uit de kalkskeletjes van plankton dat meedreef op de zeestromingen rondom de eilandenarchipel die Europa toen was. Vandaag de dag houdt fytoplankton de koolstofkringloop nog steeds draaiende, omdat ze, net als bossen, aan fotosynthese doen. 

Het krijtbekken strekte zich uit over Engeland, Frankrijk en België. Zo werd in Henegouwen de Iguanodon bernissartensis opgegraven en in Frankrijk loopt het Krijt door van de Cap Gris Nez en Cap Blanc Nez aan de Côte d'Albâtre tot in de Champagnestreek, waar mergel, een mengsel van kalk en klei, de ideale bodem vormt voor druiven.

Goudgele kliffen van het Jura: West Bay Cliffs in Dorset

We trekken een heel eind naar het westen, ver voorbij Beachy Head, de hoogste kalkklif in Engeland. Wie wil kan dat te voet doen via het Coast Path. Westwaarts gaan we terug in de tijd, naar oudere lagen. Aan de kusten van het graafschap Dorset tot in Devon ontsluit het Jura, in al even indrukwekkende kliffen. Dit is de Jurassic Coast of de Jurassic World Heritage Coastline. 

De kliffen van West Bay hebben een opvallende goudgele kleur en zijn prachtig oker als ze in de late avondzon baden. Het Coast Path loopt erover, maar is op deze locatie niet meer toegankelijk omdat de rotswanden afkalven. Het pad is landinwaarts verlegd.

Deze gele zandsteen werd afgezet in het Toarcian (184 tot 174 miljoen jaar geleden), een tijdsnee van het Vroeg-Jura. Waarom zijn deze kliffen geel? In de ondiepe zee zette zich veel klei en organisch materiaal af. Op plekken waar weinig zuurstof was zetten bacteriën sulfaten uit zeewater om in sulfide, dat reageerde met ijzer in het sediment op de zeebodem en zo het mineraal pyriet vormde. 

Toen de sedimentlagen later werden opgeheven en door erosie aan lucht en regen werden blootgesteld, oxideerde het pyriet tot limoniet, een geelbruin ijzeroxide dat zorgt voor de karakteristieke okerkleur. We trekken verder westwaarts. Daar is de kleur niet meer geel.

Loodgrijze kust van het Jura: ammonieten en zeereptielen van Lyme Regis en de Jurassic Coast

Op de grens tussen de graafschappen Dorset en Devon ontsluit het allervroegste Jura, in hoge, steile, loodgrijze kliffen, waar de rotsen als horizontale platen uitsteken. 

We zijn in het stadje Lyme Regis aanbeland. Hier woonde Mary Anning, die mariene dieren van het Jura opgroef, bestudeerde en verhandelde. Mary ligt begraven aan het lokale kerkje, samen met en enkele jonggestorven broers en zussen en met haar broer Joseph met wie ze een ichtyosaurus opgroef toen ze elf was. De ichtyosaurus was een groot zeereptiel dat op een grote vis leek. Het dier had een enorm groot oog, waarschijnlijk een van de grootste ogen die ooit bestonden (meer over evolutie en vreemdheid van het oog in een artikel over trilobieten).

Ammonieten, een soort koppotigen verwant aan inktvissen en met een prachtig opgekrulde schelp, liggen aan de Jurassic Coast te grabbel. Ze ontstonden al in het Paleozoïcum en slechts enkele soorten overleefden het "Grote Sterven" op het einde van het Perm, maar die soorten diversifieerden massaal in het Mesozoïcum en kwamen tot bloei in het Jura en het Krijt. Ze hadden wel nog even een dip in het Trias. 

Ammonite Pavement

Een buitengewoon stukje kust is het Ammonite Pavement in Lyme Regis, alleen bereikbaar bij laagtij. In kalklagen van de Blue Lias Formation van 199 miljoen jaar oud (start Jura) liggen ontelbare ammonieten bloot. Ze hadden de uitstervingsgolf van het einde van het Trias doormaakt, en zich nog maar net herpakt. Dit versteende oppervlak voelt lekker aan je blote voeten, want het is aangenaam vlak en lichtjes golvend, en je kan van de ene losliggen Juraplaat naar de andere springen. Het is bezaaid met grote afgeronde keien die ook ammonieten bevatten.

Kleine getijdepoelen zitten vol slakkenhuisjes en zeewier, allemaal kleine kosmosjes. Gelukkig ligt dit stukje kust ver genoeg van het grote strand ten westen van Lyme Regis, want daar liggen grote pakken rottend zeewier dat vreselijk stinkt. De zuidkust van Engeland kampt namelijk met een schadelijke algenbloei, een gevolg van meer regen dan normaal, wat leidt tot meer erosie en sedimentpluimen in zee die algen voeden, maar dat is een ander verhaal.

De rode kust van het Trias: Jacob's Ladder Beach in Sidmouth

Nog verder naar het westen en terug in de tijd, in het Trias, lag Groot-Brittannië, en ook andere delen van Europa, middenin het supercontinent Pangea. De zee was in de verste verte niet te bespeuren en dit deel van de wereld was een heet, bar landschap. Zand werd door wind en rivieren afgezet, en hier en daar was een lagune of een meer, waar enkele paardenstaarten en coniferen opschoten. 

Amfibieën, reptielen en vissen werden teruggevonden in de dikke rode lagen van de Helsby Sandstone Formation die nu spectaculair blootligt aan het Jacob's Ladder Beach in Sidmouth. De rode kleur is een gevolg van oxidatie tijdens het droge, warme klimaat van Pangea.

Na regen kalven deze hoge rode kliffen af in de zee, die ook vreemd rood kleurt. Het Coast Path loopt bovenop de kliffen waar het heerlijk wandelen is tussen aangename begroeiing tot aan High Peak.

Graniet in Cornwall: moors, tors en Land's End

Nog verder naar het westen ontsluit ook het Perm, en dan is er plots een grote verandering. De geologie van westelijk Devon en Cornwall bestaat niet meer uit horizontale sedimentlagen zoals alle kliffen die we hiervoor bekeken. 

Deze oudere gesteentemassa's zijn de vruchten van de Hercynische Orogenese, een fase van gebergtevorming waarin heel Europa in werd meegesleurd: continenten botsten op elkaar om het supercontinent Pangea te vormen. Het Devoon, het tijdperk dat hier ontsluit, is genoemd naar het graafschap Devon waar we ons nu bevinden. 

In Cornwall ontsluiten grote granietmassa's, die als "bellen" van heet magma opstegen (als in een lavalamp) onder het gebergte. Door erosie werden ze daarna blootgelegd. Op het graniet ontwikkelen zich zure bodems met heidevegetatie, de 'moors', waar halfwilde pony's grazen. 'Tors' rijzen op uit het landschap, bizarre granietvormen ontstaan in de ijstijd. 

De granietmassa's doorboorden oudere vervormde sedimentlagen van het Devoon en Carboon. Ook het meest westelijke uitsteeksel van Zuid-Engeland waar Land's End zich bevindt, is een homp graniet.

Aardmantel, magma en "Moho" in Cornwall: Lizard Point en Kynance Cove

De zuidelijkste punt van Cornwall is een kaap: Lizard Point op het Lizard Peninsula. Daar ontsluit een zeer bijzonder stukje geologie van Groot-Brittannië. De gesteenten tonen een snede uit een stuk oceaanbodem. Je ziet er ofiolietgesteente (dat we ook even zagen in het artikel over asbest). 

Door de immense krachten van de Hercynische orogenese is dit stuk van de aardmantel omhooggeknepen. Je ziet er de "Moho", of Mohorovičić-discontinuïteit: de grens tussen de aardmantel en aardkorst, genoemd naar de Kroatische geofysicus die leefde van 1857 tot 1936.

Een verbijsterend mooi inhammetje op Lizard Peninsula is Kynance Cove. De rotspartijen bestaan grotendeels uit serpentijn, een groenig-rood gesteente dat ontstond uit oude oceaanbodem en mantelgesteente. De keien op het strand zijn afgeronde stukken serpentijn en gabbro, gladgesleten door de sterke golfwerking van de Atlantische Oceaan. De keien die ik opraap en teruggooi in de golven zijn roodzwart. Ze kletteren en knarsen als de branding erdoor rolt. 

Het is onvoorstelbaar dat deze keien uit de kilometersdiepe ingewanden van de aarde komen en nu onophoudelijk liggen te rollen aan een hedendaagse kust, die geteisterd wordt door algenbloei en bewonderd wordt door wandelaars (je kan er alleen te voet naartoe). 

Ik neem toch één keitje mee, als aandenken aan een spectaculaire kust met een ongelooflijke geologie. 

Lees verder en ontdek wie Mary Anning was, en hoe ze als wetenschapsvrouw een machomaatschappij trotseerde. Ontdek ook de Tethyszee, mariene algen en hoe ze kunstenaars inspireren, de uitstervingsgolf van het Perm, trilobieten en supercontinenten. 

Kathelijne: Ik ben gefascineerd door hoe de aarde en leven op elkaar inwerken op geologische en menselijke tijdschalen.

Hoe ik het in mijn hoofd kreeg om met GondwanaTalks te beginnen.

Donatie? Heb jij iets aan GondwanaTalks? Jouw steun maakt een ultrapliniaans verschil. Laat wat slijk der aarde mijn richting uitstromen en steun mijn werk. Doe een (terugkerende) gift en word:

Stromboli Strateeg

(2€/maand)

Tambora Trailblazer

(4€/maand)

Vesuvius Visionair (7€/maand)

Doneer jij al? Je bent een schat! Bedankt! Is Paypal niet jouw ding maar je wil toch iets bijdragen? Contacteer mij vrijblijvend.

------

Recente artikels: