Fragmenten uit ‘Life on Air’ en andere onverwachte ideeën van David Attenborough

Documentairemaker David Attenborough werd honderd jaar op 8 mei 2026 en kan terugblikken op een eeuw van avontuurlijk rondreizen waarbij hij talloze dieren in beeld bracht, vaak voor de allereerste keer. Hij deelt zijn ervaringen in zijn boek Life On Air, dat bulkt van verhalen van achter de schermen en dat de evolutie van het filmen doorloopt in grappige en beklijvende anekdotes. Maar David Attenborough deed meer dan dieren in beeld brengen, dankzij zijn diepe kennis van meer dieren dan wie ook, staat hij in een uitzonderlijk goede positie om zijn inzichten te delen over de evolutie van de mens.

Door Kathelijne Bonne (tekst en vertalingen uit "Life On Air"). Steun GondwanaTalks via een donatie. Waarom doneren?

David Attenborough heeft de wereld van de documentaire herschreven met zijn ontwapenende, nabije manier van vertellen over de gekste dieren die leven op de meest ondenkbare plaatsen. Sommige dieren zoals de vliegende slang, bracht hij op nog nooit eerder gefilmde manieren naar de huiskamers van miljoenen mensen. Niet als een afstandelijke expert, maar als vriendelijke en verwonderde mede-aardling toont hij ons vol ontzag hoe "onvergetelijk mooi" de natuur is, en hoe dringend de boodschap dat we haar moeten beschermen om ook onszelf te beschermen. Waar klimaatbewustzijn nu staat, danken we mede aan David Attenborough.

Niet alleen zijn documentaires, maar ook zijn boeken getuigen van een unieke mens, die al honderd jaar een uniek leven leidt.

Het zebraveulen ontsnapt

Net zoals Jane Goodall tegen de gevestigde orde in namen in plaats van nummers gaf aan chimpansees, vertelt David Attenborough over dieren op een manier die ons met ze doet meevoelen in hun strijd voor het bestaan. Ons hart krimpt ineen als de orka een zeehond de lucht in slingert als een deegbal. We halen opgelucht adem als het zebraveulen ternauwernood ontsnapt aan de opengesperde kaken van de krokodil in de Mara-rivier, of als het net uit het ei gebroken schildpadje over het strand rent, meeuwen en krabben trotserend, en de zee bereikt. David Attenborough helpt ons meevoelen met dieren waar we niet meteen emotie bij voelen, zoals vissen, reptielen, insecten en amfibieën. Misschien is dat wel zijn grootste bijdrage, ons vervullen met (com)passie voor alle dieren en bewondering voor de natuur. Want waar je van houdt, dat bescherm je.

Maar David Attenborough heeft ook een minder bekende kant, en heeft enkele onverwachte ideeën over heersende theorieën van evolutie.

David Attenborough en hoe we mensen werden

David Attenboroughs eerste passie waren fossielen. Daarom studeerde hij natuurwetenschappen (biologie en geologie). Hij bezocht meer plekken en zag meer dieren dan welke natuurwetenschapper ook in de wereld. Dankzij zijn kennis van zowel fossiel als hedendaags leven kan zijn mening meetellen over enkele grote onopgeloste vraagstukken van de wetenschap, namelijk hoe we mens werden. Dat raadsel is verre van uitgeklaard. In plaats van de heersende savannetheorie te volgen, is David Attenborough voorstander van de Waterkanthypothese van de evolutie van de mens.

Hij was moedig genoeg deze te benoemen en te verdedigen in documentaires en podcasts. Moedig, omdat degenen die deze hypothese steunen wind van voren krijgen, wat hij ook kreeg van de 'goeroes' van de antropologie. Gelukkig was hij toen al zo geliefd, dat zijn reputatie er nauwelijks onder leed, hoewel anderen voor gelijkaardige moed seniel werden verklaard.

Dans van de paradijsvogel

Heel lang daarvoor reisde een jonge David Attenborough naar Papoea Nieuw Guinea om paradijsvogels te filmen voor het programma Zoo Quest, samen met cameraman Charles Lagus. Toen filmde men nog in zwartwit, en geluid werd apart opgenomen. David en Charles wachten bij zonsopgang op de Raggiana's paradijsvogel.

De zon rees boven de horizon en twee vogels streken neer. Toen het zonlicht zich over de vallei begon te verspreiden boog het mannetje plotseling zijn kop en spreidde zijn rode veren over zijn rug. Het licht weerkaatste op zijn gouden kop en glinsterde op zijn glanzende smaragdgroene keel.

Charles' camera zoemde. Het ding maakte verontrustend veel kabaal, maar de dansende vogel, volledig in beslag genomen door zijn eigen show, merkte er niets van. Op en neer boog het mannetje, hartstochtelijk krijsend. Charles laadde de camera met een nieuw magazijn en ging door met filmen. Naarmate de lucht verder opklaarde, kon hij zijn groothoeklens verwisselen voor een krachtiger lens met een langere brandpuntsafstand, waarmee hij close-up kon filmen. 

Maar ik begon onrustig te worden. De camera maakte zo'n herrie dat ik geen bruikbare opname van de roep van de vogel kon maken zolang Charles draaide. Ik vroeg hem zenuwachtig fluisterend of hij even kon pauzeren, een paar seconden maar. Maar hij was begrijpelijkerwijze zo in de ban van deze opname, na zolang naar dit moment toegeleefd te hebben, dat hij daar niet toe bereid was. 

Uiteindelijk, toen zijn film op was en hij toch een nieuw magazijn moest laden, stopte het knarsende geluid van de camera. Ik zette mijn recorder aan. De vogel riep twee keer – en spreidde toen zijn vleugels en gleed de vallei in.

De vliegende slang

David Attenborough legde verschillende 'glijders' vast op film, waaronder vleerhonden, vliegende eekhoorns, hagedissen en andere vreemde eenden. Er zou ook een vliegende slang bestaan, maar niemand had die ooit gezien, laat staan gefilmd. David wou uitvissen hoeveel daarvan klopte, samen met filmproducent Richard Brock en cameraman Maurice Fisher.

Richard was van mening dat zelfs áls de slang zou kunnen vliegen, hij dat waarschijnlijk het liefst zou doen met – bij manier van spreken – een aanloopje. Hij moest een manier bedenken om de slang daarbij te helpen. In de voorraadkamer van het werkstation vond hij een rol doorzichtige plastic buis. Misschien werkte dat. We namen anderhalve meter van deze buis mee naar de toren en vervingen er een tak mee. 

Ik hield de slang bij zijn staart vast, liet hem boven de opening aan het uiteinde van de buis bungelen en slaagde er uiteindelijk in deze te overtuigen zijn kop in de buis te steken. Hij kronkelde met enige geestdrift de buis in. Omdat de buis doorzichtig was, kon ik precies zien hoe het met de slang ging. Terwijl het dier naar het andere uiteinde kronkelde, riep ik naar Maurice beneden dat hij moest beginnen met filmen. De slang was aan het andere eind van de buis, stak zijn kop een paar centimeter naar buiten – en aarzelde.

Ik zette mijn lippen tegen mijn kant van de buis en blies erin, met een toon die ik me graag voorstel als een lage mi bemol. De slang schoot naar buiten, viel ongeveer vijf meter recht naar beneden en begon toen naar voren te glijden, door de lucht schietend als een frisbee.

Toen we daarna naar Maurices film keken, zagen we hoe precies de slang dat deed. Hij duwde zijn ribben naar voren en naar buiten toe zodat z'n lichaam een plat lint werd, waarbij de onderkant een beetje hol werd.

Hoewel men sommige dingen tegenwoordig anders zou aanpakken, zijn deze verhalen slechts twee van de vele vermakelijke, vaak gevaarlijke en bovenal verhelderende verslagen over het filmen van de natuur door de jaren heen.

Davids hoop: een opmerkelijk herstel?

In de volgende decennia verlegde David zijn focus van dierenverhalen naar verhalen over de aarde en hoe en waarom we de planeet moeten beschermen. In zijn recente boek "Een leven op onze planeet" (2022) vertelt hij hoe hij, over een heel leven, een verontrustende afname van de biodiversiteit heeft gezien, en hoe hij hoopt dat jonge generaties getuige zullen zijn van een opmerkelijk herstel. David heeft zijn werk gedaan en nog zoveel meer. Het is nu aan ons.

----

Lees ook de verhalen van deze bezielde mensen: Richard Fortey en zijn trilobieten, Jane Goodall en dierenethiek, Mary Anning en haar zeereptielen, amateurastronomen uit het verleden en het heden, en Helena Cruz de Carvalho, die algen uit de zee op een ongekende manier tot leven brengt.

Kathelijne: Ik ben gefascineerd door hoe de aarde en leven op elkaar inwerken op geologische en menselijke tijdschalen.

Hoe ik het in mijn hoofd kreeg om met GondwanaTalks te beginnen.

Donatie? Heb jij iets aan GondwanaTalks? Jouw steun maakt een ultrapliniaans verschil. Laat wat slijk der aarde mijn richting uitstromen en steun mijn werk. Doe een (terugkerende) gift en word:

Stromboli Strateeg

(2€/maand)

Tambora Trailblazer

(4€/maand)

Vesuvius Visionair (7€/maand)

Doneer jij al? Je bent een schat! Bedankt! Is Paypal niet jouw ding maar je wil toch iets bijdragen? Doe een overschrijving.

------

Recente artikels:

Vind je dit goed leesvoer? Schrijf je in voor een korte nieuwsbrief bij elk nieuw artikel (stukje tekst met link, om de zoveel weken, vrij van zware bestanden of domme gifs).