Vulkanen, plastic en maffia in de Golf van Napels: de drie koppen van Kerberos.
Uit de as van vulkanen en de brokstukken van de georganiseerde misdaad is een moderne reus opgerezen: de berg wegwerpplastic die over de megalopolis is uitgestort. De mensen van de Golf van Napels lijken blind voor dit milieuprobleem, is dat een gevolg van een soort inertie? Na bijna twee decennia jaarlijkse bezoeken aan Napels deel ik enkele ideeën over wat aan de grondslag kan liggen van de mentaliteit, met de mythische hellehond Kerberos als metafoor voor het driekoppige probleem.
Tekst en foto's: Kathelijne Bonne. foto bovenaan: dode bossen in het Nationaal Park van de Vesuvius.
Kerberos is de monsterachtige hellehond met drie koppen uit de Griekse mythologie die ervoor zorgde dat de doden de Hades niet konden verlaten en de levenden die niet binnentraden. Elke hondekop staat voor een probleem: de vulkanen, de camorra (maffia) en het afval, alle drie verzwegen of slechts met grote tegenzin besproken. Het zijn bezoekers zoals ik die er commentaar op geven, ze benoemen, en vragen stellen, vooral over de verbazende consumptie van wegwerpplastic, zoals beschreven in Plastic uitbarsting in de Golf van Napels. Wat kan het een buitenstaander schelen, moet een of andere Napolitaan wel gedacht hebben, maar in het licht van de klimaatcrisis zitten we allemaal in hetzelfde schuitje. Daarom is de plasticvervuiling in Napels en de Middellandse Zee wel degelijk een probleem van ons allemaal.
Toen kunstenaar William Blake (1757-1827) twee eeuwen geleden de bovenstaande illustratie van Kerberos maakte was hij zich al tergend bewust van de waarde van de natuur, en van het gevoel van verlies als de natuur wordt geruimd: "De boom die sommigen tot tranen van vreugde beweegt, is in de ogen van anderen slechts een groen ding dat in de weg staat... " zegt hij in een brief uit 1799.
In dit artikel waag ik me aan een mogelijke uitleg – zeker niet de enige en waarschijnlijk compleet verkeerd – voor de schijnbare onverschilligheid ten opzichte van het unieke natuurlijke en culturele erfgoed. Ik denk namelijk dat de vulkaanrampen en de onderhuidse angst voor een toekomstig cataclysme, plagen en maffia-terreur er aan de basis van liggen, naast 'gewone' maatschappelijke problemen.
Tegenwoordig worden er steeds meer oorzakelijke verbanden gelegd tussen natuurrampen en grote omwentelingen in beschavingen – Jared Diamond focust zich daarop in zijn boek Ondergang en Valerie Trouet in Wat bomen ons vertellen. Daarom is het interessant te bekijken hoe mensen e maatschappijen samenleven met vulkanen en wat het met ze doet. Net zoals het Middenoosten op een kruispunt ligt van eeuwenoude culturen, afwisselende landschappen en dodelijke tektonische breuklijnen, waren Pompeï, Baiae, Herculaneum, Kyme en Partenope (Napels), sinds de Oudheid cultureel hoogontwikkeld (mag ik dat zeggen?), ondanks, of dankzij, de omliggende natuur, de productieve vulkanische bodems en het gunstige klimaat.
Ik blijf mij dus maar afvragen in hoeverre de vulkanen en de maffia hebben bijgedragen aan de buitenproportionele milieuproblemen in een anders zo vruchtbaar gebied?
Overdadige natuur
De adembenemende panorama's van Napels blijven inspireren en bij elk bezoek ontdek ik iets nieuws. Dankzij het ideale Middellandsezeeklimaat is de plantengroei weelderig en wordt het lekkerste fruit verbouwd. Vele mensen maken nog hun eigen schuimwijn of spumante, vaak zwart en opaak, dankzij de hoge concentratie aan antioxidanten. Citroenen ontkiemen in de fruitmand voor je de kans krijgt ze uit te wringen. Aan de zee zijn op 'niet onderhouden' plekken ondoordringbare rietmoerassen die waarschijnlijk heel veel koolstof aan het opslaan zijn. Beboste hellingen zijn dichtbegroeid met steeneiken, essen en kastanjes.
Maar die exuberante natuur van Napels is slechts een achtergrond, een panorama voor extreme vervuiling, verwaarloosde archeologische sites, verloederde doorgangswegen en door Chinese koopwaar gedomineerde woonwijken.
Eerst kop van Kerberos: de Camorra
Het eerste probleem, de eerste kop van Kerberos, is meteen compleet onbespreekbaar: de Camorra, de Napolitaanse tentakel van de maffia die de samenleving in Campania lamlegt. Individuele Napolitanen hebben er in meer of mindere mate last van, vaak onderhuids of onmerkbaar. Maar het is moeilijk te peilen, het wordt immers nauwelijks besproken. Het krachtveld van de Camorra zit verankerd in de mentaliteit van de bevolking. De collectieve manier van denken en leven is erdoor beïnvloed, en dit gegeven is relevant om de houding ten opzichte van de milieuproblemen te begrijpen. Als je blind wordt voor het vierkant draaien van de openbare diensten, leef je gelukkiger. Diezelfde taktiek komt ook van pas om de andere wantoestanden en dreigingen beter te kunnen verdragen. Doen alsof ze niet bestaan, is de makkelijkste optie. Onverschilligheid is de redding. Zowel voor menselijke als natuurlijke dreigingen.
Tweede kop van Kerberos: de vulkanen
De Vesuvius en de Campi Flegrei zijn door de eeuwen heen al meerdere keren uitgebarsten. Dat moet dat een gevoel creëert hebben van "alles is tijdelijk, leef vandaag".
Vervuiling op de Vesuvius
Sinds de laatste uitbarsting van de Vesuvius bijna 80 jaar geleden zijn de hellingen meer dan ooit volgebouwd met chaotische straatjes vol krakkemikkelige palazzi. Het Vesuviaans Observatorium dat hogerop ligt, geeft niet de indruk dat een team topexperts met de nieuwste spitstechnologie een van de werelds beroemdste, langst bestudeerde, gevaarlijkste en dichtsbevolkte vulkanen nauwlettend in het oog houdt.
De weg erheen ligt bezaaid met afval. Plastic flessen steken door het metalen hek aan de ingang van het Osservatorio. Het plasticspoor slingert verder tot aan de parking aan de krater, waar het zwarte zand ook met afval bezaaid is. Zelfs een vulkaan krijgt ons niet klein, lijken de plasticdumpers, wie ze ook zijn, te zeggen.
Campi Flegrei
Ten noordwesten van Napels liggen de Campi Flegrei, een groot complex van vele vulkaantjes, bijna volledig verstedelijkt, behalve op de steilste hellingen waar welige natuur de kraterhellingen overwoekert. De Campi Flegrei is een supervulkaan zoals Yellowstone. Grote uitbarstingen zoals 39 en 15 duizend jaar geleden kunnen een enorme regionale, zelfs globale impact hebben. En daar is de wereld, laat staan Italië of Napels op hun eentje, helemaal niet op voorbereid. Zelf een uitbarsting zoals Tonga begin 2022 zou in een overbevolkte regio enorme schade berokkenen – en Campi Flegrei is potentieel gevaarlijker. Gelukkige zijn kolossaal grote uitbarstingen uiterst zeldzaam.
Vulkanen op de eilanden in de Golf van Napels
De eilanden Ischia en Procida zijn ook vulkanisch en liggen aan de rand van de Campi Flegrei. Landverschuivingen zijn een reëel risico vooral op de steile hellingen van Ischia, lees meer over de natuurramp van vorig jaar in het artikel van de vulkanen van Europa. Veel verder naar het zuiden, voorbij de Golf van Napels, liggen de Eolische Eilanden en de Etna, zou het toeval zijn dat het vulkanische Sicilië ook in de greep is van maffiosi?
Hoe het ook zij, de laars-vorm van Italië is het resultaat van de tektonische platen die verschuiven alsof ze op grote rupsbanden liggen: stukken van de Afrikaanse tektonische plaat duiken onder de Euraziatische plaat en door deze subductie borrelt magma op, waardoor de Italiaanse vulkanen ontstonden, en ook het bergachtige reliëf van Italië.
Over het vulkanisme en de uitbarstingsdreiging wordt in Napels en omstreken nauwelijks gesproken, het is geen heet gespreksonderwerp in de cafés, behalve bij toeristen en bezoekers. Het is echter niet zo onbespreekbaar als de maffia. Want de vulkaan zal niet discrimineren als hij uitbarst.
Evacuatie van Napels?
Wat als er echt een uitbarsting komt? Het is niet duidelijk of er bij de stedelijke planning rekening is gehouden met vlotte evacuatiemogelijkheden aangezien alles organisch is gegroeid. Snelle evacuatie met Japanse efficiëntie is een utopie, het kan alleen succesvol zijn (wat betreft mensenlevens redden) als het gefaseerd verloopt.
De deelgemeente Agnano, een rommelige agglomeratie met thermische baden, een drafbaan, industrieën en wijnboerderijen, is een laaggelegen krater, aan alle kanten begrensd door steile flanken en alleen te bereiken via tunnels onder de vulkanische tuflagen door. In zowel Agnano als Pozzuoli is de kans het grootst om onder een gloedwolk bedolven te worden, volgens de risicokartering van professor Lirer uit de Universiteit Federico II van Napels. Uit Agnano mensen evacueren zal een complexe aangelegenheid blijken. Te voet is misschien de snelste optie, zoals in de tijd van de Romeinen. Er is helaas een wereldwijd gebrek aan investering en samenwerking in vulkanische rampenplanning.
Het resultaat is dat men er in Napels niet van wakker ligt wat te doen bij een uitbarsting, en dat is waarschijnlijk de beste manier om goed en stressvrij te leven.
Derde kop van Kerberos: Vervuilde maar veerkrachtige natuur?
De neergang van de Italiaanse natuur is de derde kop van Kerberos. De natuur interesseert een deel van de bevolking geen fluit want men consumeert dagelijks massa's wegwerpplastic en laat plasticafval rondslingeren, waar ik me al druk over maakte in het relaas over de op til zijnde plastic-uitbarsting. De buitensporige vervuiling is niet nieuw, maar de extreme droogte en hittegolven van de laatste jaren zijn dat wel.
Op de Vesuvius zijn een groot deel van de bossen dood en de zwarte, gehavende skeletten van de bomen en het aanslepende vuilnisprobleem maken de rit naar de krater lang niet zo aangenaam als twintig jaar geleden tijdens mijn eerste bezoek.
Links: vervuiling aan de krater, Parco Nazionale del Vesuvio. Midden: eikenbossen aan de archeologische site van Cuma. Rechts: Hemelbomen in Campi Flegrei.
Napels zelf is nog relatief groen. Dat is niet het gevolg van een goed stadsbeheer maar van de ongelooflijke veerkracht van de natuur zelf, de rijke vulkanische ondergrond, en door het 'slechte' onderhoud van de openbare ruimtes: onkruid en invasieve soorten zoals hemelbomen mogen overal blijven staan.
Rondom Napels is de situatie minder groen, de landbouwgebieden liggen er doods bij. De bodem van de vlakte rond Mondragone – een maffiazenuwknoop - is volledig gedegradeerd, bruin, zwart en grijs, er groeit niets, na jaren van industriële vervuiling door rooflandbouw, extreme droogte, ontbossing en bosbranden op de naburige berghellingen. Ik vind dat niet uit, ik zag het vanop de autostrade van Napels naar Mondragone.
Dankzij de veerkracht van de natuur is er een beetje hoop. In de tuintjes in een woonwijk bij Mondragone zie je wel hoe welig de natuur tiert als ze wat hulp krijgt van groene vingers. Fruitbomen groeien als kolen en één tuin levert genoeg fruitoogst voor een huishouden, of zelfs meer.
Maar in het algemeen heerst er een zekere inertie, een desinteresse voor de problemen van de natuur.
Ik draai de redenering even om in een positieve richting, want ik ben nogal naïef. Zuid-Italië heeft een groot onbenut potentieel om een welvarender regio te worden. Moesten we kunnen helpen om van de Golf van Napels zowel op het land als in de zee een biodiversiteitshotspot te maken, zouden zowel de natuur op het land als in de zee er wel bij varen. Napels zou een aantrekkelijker plaats worden voor duurzaam toerisme en voor de mensen die er wonen.
Anders zal Kerberos wel heel erg tekeer moeten gaan om te vermijden dat de Hades losbarst of dat we er zelf in tuimelen. Zolang dat niet gebeurt, zet ik mijn kleine acties voort en vraag op café steevast un espresso in un bicchiere normale, no di plastica.
------
Ik schreef over de Plastic uitbarsting in de Golf van Napels omdat na de invoer van het verbod op single-use plastic in 2021 de plasticverslaving zonder verpinken doorging, ondanks verschillende campagnes. Over andere Italiaanse vulkanen kan je lezen in de Grand Tour van de vulkanen van Europa, waarbij je ontdekt aan welke krater de pausen verpozen, of lees over de recent uitgebarsten Cumbre Vieja waarvan de uitbarsting aangekondigd was, en over andere gevaren van La Palma. Mount Saint Helens veroorzaakte een enorme ramp nu meer dan 40 jaar geleden, wat eraan voorafging is om kippevel van te krijgen. Lees ook over de Middellandse Zee die ooit bijna volledig verdampte, en de gevolgen daarvan op de fauna, of blijf in Italië en leer iets bij over Carraramarmer, dat ontstond op de zeebodem, tot het na miljoenen jaren in Michelangelo's atelier belandde. In mijn eerste artikel over Italië en de Campi Flegrei, Europa's supervulkaan, lees je waarom oude gebouwen in Napels geel zijn, wat Plinius de Jongere zag vanuit Capo Miseno, hoe de Neanderthalers misschien plaatselijk door die vulkaan zijn uitgestorven, en hoe sporen van Campi Flegrei in ijskernen van Groenland bewaard bleven.
Kathelijne: Als natuurliefhebber en geoloog/bodemkundige ben ik geboeid door hoe gesteente, bodem, oceaan, lucht en leven op elkaar inwerken op geologische en menselijke tijdschalen.
Waarom ik met GondwanaTalks begon.
Recente artikels:
Vind je dit goed leesvoer? Schrijf je in voor een korte nieuwsbrief bij elk nieuw artikel (om de zoveel weken, vrij van zware bestanden en vervelende gifs)
