Immense vulkanen en Inca-heiligdommen in de Andes
Er liggen meer vulkanen bij elkaar in de Andes dan elders in de wereld. Veel van deze vulkanen zijn actief en hebben in de afgelopen eeuwen dorpen verwoest, rivieren vervuild en vele mensen en dieren van het leven beroofd. Vooral de vulkanen in de centrale Andes vormen vandaag de dag een bedreiging voor steden. Ondanks deze woeste setting hebben de volkeren van de Andes een uitzonderlijke veerkracht getoond en heiligdommen gebouwd op onbereikbare, majestueuze plekken. Daar, op 's werelds hoogste vulkaantoppen zijn ook de meest aangrijpende offers van de Andes teruggevonden.
Artikel door Roseanne Chambers, aardwetenschapper en schrijfster van The Monumental Andes. Dit artikel werd eerst gepubliceerd op de website van Volcano Café op 25/12/2025.
Duizenden jaren geleden vestigden mensen zich in het Andesgebergte. Ze ontwikkelden technologieën die hun gemeenschappen in staat stelden in het ijskoude berglandschap tot bloei te komen, ondanks onvoorspelbaar weer, lage zuurstofniveaus en korte groeiseizoenen voor hun gewassen. Naast vulkaanuitbarstingen wordt de Andes ook vaak getroffen door grote aardbevingen, lawines, overstromingen en droogtes.
Het onbetwiste hoogtepunt van de Andesbeschavingen was het Inca-rijk, een van de meest indrukwekkende rijken in de geschiedenis. Binnen de Andes was het Inca-rijk de grootste en ook de laatste in de lange geschiedenis van menselijke aanwezigheid in de Andes vóór de aankomst van de Spanjaarden. De monumenten die de Inca's achterlieten, van Machu Picchu tot Sacsayhuaman en nog veel meer, worden vandaag de dag nog steeds bewonderd.
Heilige vulkanen
Net als elders ter wereld beschouwden oude Andes-samenlevingen grote besneeuwde bergen als heilig. De Inca's bouwden heiligdommen op de hoogste toppen, ook op actieve vulkanen, als vereringsplaatsen voor offers. Soms waren daar mensenoffers bij.
Leiders brachten offers aan goden wanneer vulkaanuitbarstingen of andere natuurrampen de samenleving bedreigden, maar ook wanneer ze een nieuwe heerser of een belangrijke geboorte vierden, een overlijden herdachten of op een succesvolle oogst hoopten. Zij die de sites op actieve vulkaantoppen kozen voor hun rituelen, geloofden waarschijnlijk dat boze goden macht hadden over natuurrampen en dat het van cruciaal belang was om die goden gunstig te stemmen.
Vulkanen in de Centrale Andes
Het Andesgebergte strekt zich uit over ongeveer 8.900 km langs de westelijke grens van Zuid-Amerika. Het is de langste continentale bergketen ter wereld en ligt boven een subductiezone waar de Nazca-plaat onder de Zuid-Amerikaanse plaat duikt. Binnen de Ring van Vuur is het, net al Kamtsjatka, een zeer actief tektonisch gebied.
Vulkanologen schatten dat er in de afgelopen 10.000 jaar meer dan 100 vulkanen in de Andes zijn uitgebarsten, terwijl nog eens 100 vulkanen potentieel actief zijn omdat ze tekenen van onrust vertonen, zoals aardbevingen of gasuitwasemingen. De Andes omvatten ook de hoogste vulkanen op het land, waaronder de twee hoogste, die meer dan 6.700 m boven zeeniveau hoog zijn: Ojos del Salado en Llullaillaco, beide actief en gelegen op de noordgrens tussen Argentinië en Chili.
De uitbarsting van Huaynaputina in Peru (1600 n.Chr.)
In 1600 n.Chr. vond er een verwoestende vulkaanuitbarsting plaats bij Huaynaputina, ongeveer 80 km ten zuidoosten van de huidige stad Arequipa in het zuiden van Peru. Huaynaputina, of Waynaputina, betekent 'jonge vulkaan' in het Quechua, de taal van de Inca's.
De explosieve uitbarsting van 1600 legde een groot gebied onder een laag vulkanische as van wel 1,8 m dik, waarbij hele dorpen werden verwoest en nederzettingen en gewassen schade opliepen. De lahars die van de Huaynaputina afstroomden, mengsels van vulkanisch puin en water, liepen tot 120 km bergafwaarts naar de Stille Oceaan en vernielden dorpen en alles wat op hun weg lag.
Andere vulkanen in Peru: Ubinas en Sabancaya
Er zijn nog andere gevaarlijke vulkanen in de buurt van Arequipa, waar ongeveer een miljoen mensen wonen. De Ubinas-vulkaan, ongeveer 72 km ten oosten van Arequipa, is in de afgelopen 500 jaar 23 keer uitgebarsten met een lage tot matige explosiviteit. Van april 2006 tot en met 2023 richtten vulkanische activiteit en lahars regelmatig schade aan met evacuaties tot gevolg.
De recente activiteit van de Sabancaya-vulkaan op zo'n 64 km ten noordwesten van Arequipa, gaat terug tot 1750. De activiteit nam toe in 1986 en leidde tot een explosieve uitbarsting in 1990. Sinds november 2016 is de Sabancaya extreem onrustig met regelmatige gas- en aspluimen, en aardbevingen die wijzen op ondergrondse rotsbreuken. De uitbarstingen zijn gelukkig vrij mild.
Misti: de gevaarlijkste vulkaan
De Misti is misschien wel de gevaarlijkste vulkaan in Peru aangezien deze catastrofaal kan uitbarsten en vlakbij het dichtbevolkte Arequipa ligt, op slechts 16 km afstand. Ter vergelijking: de Vesuvius van nog geen 1400 meter hoogte ligt op 30 km van Napels. De Misti daarentegen is een spectaculaire kegelvormige berg van 5790 meter hoog. In de afgelopen eeuw openden zich bij de top van Misti barsten waar stoom en vulkanische gassen uit vrijkwamen.
De laatste grote uitbarsting van de Misti vond plaats tussen ongeveer 2300 en 2050 v.Chr., en er was een vrij milde uitbarsting tijdens de Inca-tijd, halverwege de 15e eeuw. Arequipa is deels gebouwd bovenop 2000-jaar oude lavastromen van de Misti.
Inca-heiligdommen boven 5000 meter
Het Inca-rijk werd in nog geen eeuw opgebouwd, steunend op duizenden jaren aan oude Andes-tradities en -technologieën. Aanvankelijk gevestigd in de regio Cuzco, nu in het zuiden van Peru, begonnen de Inca's rond 1438 na Christus aangrenzende gebieden in te lijven. Tegen de tijd dat de Spaanse veroveraars in het jaar 1532 arriveerden, had het Inca-rijk zich noordwaarts uitgebreid tot het huidige zuiden van Colombia en zuidwaarts tot de Boliviaanse hooglanden, het noordwesten van Argentinië en centraal Chili.
Naast fantastische monumentale complexen en duizenden kilometers aan met stenen geplaveide wegen bouwden de Inca's bijna 200 heiligdommen op bergtoppen in de Andes die hoger liggen dan 5000 meter boven zeeniveau.
Fascinerende voorwerpen in heiligdommen op bergtoppen
Veel heiligdommen op bergtoppen zijn beschadigd door eeuwenlange verwering door wind en water, blikseminslagen en plunderingen door onscrupuleuze bezoekers. Toch hebben onderzoekers de afgelopen decennia een veelheid aan fascinerende voorwerpen teruggevonden.
Op kleine stenen platforms en in cirkels van stenen blokken vonden ze een breed scala aan alledaagse voorwerpen, zoals lama-botten, veren, cocabladeren, maïs, aardewerk en touwen van vezels. In sommige intacte heiligdommen hebben archeologen voorwerpen van hoge status gevonden, zoals fijn keramiek, prachtig textiel, schelpen van stekeloesters, voorwerpen met veren en fijnbewerkte gouden en zilveren kunstvoorwerpen.
Kind-mummies van de Inca's: de meest aangrijpende menselijke offers
Het meest beklijvend uit de Inca-heiligdommen zijn de bevroren lichamen van kinderen en jonge vrouwen, die op de vulkaantoppen werden geofferd bij belangrijke religieuze rituelen. Ambtenaren selecteerden jongens en meisjes uit het hele rijk op basis van hun schoonheid, aangezien alleen de besten het waard waren zich bij de goden te voegen.
Velen waren kinderen van de elite en hoogwaardigheidsbekleders. Een kind dat voor deze belangrijke ceremonies werd uitverkoren, bracht grote eer aan een familie, hoewel het ongetwijfeld ook tot immens verdriet leidde.
Soms werden er pelgrimstochten ondernomen om een heilige plaats te bereiken, waarbij de stoet maandenlang te voet onderweg was om de te offeren mensen te vergezelden. De rituele offers die plaatsvonden op de hellingen van de hoogste vulkanen in de Andes brachten voor iedereen, maar vooral voor kinderen, zware beproevingen met zich mee. De bergbeklimmersvaardigheden, evenals het geloof van de Inca's, waren formidabel.
Op de Aconcagua, de hoogste berg buiten Azië met een top op 6.960 m, vonden bergbeklimmers de mummie van een jongen begraven in een stenen bouwwerk op 5.303 m. In de binnenste krater van de Misti, nabij Arequipa, hebben archeologen zes Inca-mummies opgegraven, plus 47 beelden en andere voorwerpen.
Kinderen van Llullaillaco, een van de hoogste vulkanen ter wereld
Op de Llullaillaco, de tweede hoogste actieve vulkaan op aarde (6739 m), bestaat het Inca-complex uit verschillende archeologische vindplaatsen die met elkaar verbonden zijn door een pad langs de noordoostelijke bergwand.
Tussenstations, of tambo's in het Quechua, waar de deelnemers aan de ceremonie vermoedelijk verbleven, werden gebouwd op hoogtes van 5.200 m, 5.600 m en 6.300 m. Het ceremoniële complex stond nog hoger. Het bevatte de overblijfselen van bijna perfect bewaarde bevroren mummies van drie kinderen, tussen de 4 en 13 jaar oud. Samen met hen vonden archeologen ook meer dan 100 prachtige artefacten terug, door Inca-priesters begraven.
De Monumentale Andes
De Inca's en hun voorouders hielden stand tegen grote natuurlijke uitdagingen, variërend van vulkaanuitbarstingen en aardbevingen tot klimaatveranderingen. Gedurende duizenden jaren hebben ze planten en dieren gedomesticeerd, grote en indrukwekkende ceremoniële complexen gebouwd, geavanceerde landbouwmethoden ontwikkeld en prachtige textiel, keramiek en kunstvoorwerpen van goud en zilver vervaardigd. Het sterke geloof van oude Andesbeschavingen gaf op unieke manieren vorm aan hoe ze met hun dynamische omgeving omgingen.
In mijn onlangs verschenen boek, "The Monumental Andes – Geology, Geography, and Ancient Cultures in the Peruvian Andes" (University of Utah Press, 2024), onderzoek ik veel van de onderlinge verbanden tussen Andesbewoners van nu en vroeger en hun omgeving.
-------
Roseanne Chambers is geoloog en schrijfster in de omgeving van de Baai van San Francisco. Ze is voortdurend nieuwsgierig naar hoe onze omgeving menselijke geschiedenis vormgeeft. Ze is gefascineerd door het Andesgebergte en de verfijnde oude culturen die bloeiden in dit dynamische landschap, en die de focus vormen van haar recente onderzoek. Roseanne schrijft op haar blog en heeft in het verleden bijgedragen aan GondwanaTalks met posts over Machu Picchu, lithium, de paradox van krachtige kristallen en het pigment karmijn.
---
Vervolg je reis met het artikel over andere vulkanen in de Ring van Vuur, zoals Kamtsjatka in Rusland en Mount Saint-Helens aan de westkust van de Verenigde Staten. Geen enkele vulkaan is echter zo goed beschreven als de Vesuvius; in dit artikel wordt de bloedige uitbarsting van 1631 beschreven of maak een grand tour langs de vulkanen van Europa.
Bronnen
Ceruti, Maria Constanza, 2018. "Inca mountaintop shrines and glaciers in the high Andes." Journal of Glacial Archaeology, 3.1: 59 – 78.
De Silva, S. L., and P. W. Francis, 1990. "Potentially Active Volcanoes of Peru: Observations Using Landsat Thematic Mapper and Space Shuttle Imagery." Bulletin of Volcanology 52, no. 4: 286 – 301.
Ramos, Victor A., and A. Aleman, 2000. "Tectonic Evolution of the Andes." In Tectonic Evolution of South America, edited by Umberto G. Cordani, Edison J. Milani, Antonio Thomaz Filho, and Diogenes de Almeida Campos, 453-480. 31st International Geological Congress, Rio de Janeiro, 2000.
Reinhard, Johan, and Constanza Ceruti, 2005. "Sacred Mountains, Ceremonial Sites, and Human Sacrifice among the Incas." Archaeoastronomy 19: 1 – 43.
Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. https://volcano.si.edu/volcanolist_countries.cfm?country=Peru).
Socha, Dagmara M., Johan Reinhard, and Ruddy Chávez Perea, 2021. "Inca Human Sacrifices on Misti Volcano (Peru)." Latin American Antiquity 32, no. 1: 138 – 153.
Stern, Charles R., 2004. "Active Andean Volcanism: Its Geologic and Tectonic Setting," Revista Geológica de Chile 31, no. 2: 161 – 206.
Vazquez de Espinosa, A. 1990 [1629?]. Compendio y descripción de las Indias Occidentales. Colección Crónicas de América. Historia 16, Madrid: Atlas, as cited by Ceruti, 2018, p. 68.
Photo credits
Title image: Vicuna on the altiplano at 4001 m near Patahuasi. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vicuna_on_the_altiplano_at_4001_m_near_Patahuasi_(8444392854).jpg
Llullaillaco volcano (elev 6,739 m/22,110 ft); the last explosive eruption of the volcano occurred in 1877, by ISS Expedition 22 crew, 2010. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Llullaillaco_Volcano_in_Salta_province,_Argentina.jpg
Misti volcano above Arequipa, Peru, by Cristian123gme, 2020. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Volc%C3%A1n_Misti_sobre_Arequipa.jpg
Shrines on the secondary summit of Llullaillaco, border of Argentina and Chile, by Christian Vitri, 2012. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chozas_dobles.jpg
Mummy of a young woman discovered on Llullaillaco, by grooverpedro, 2012 https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Llullaillaco_mummies_in_Salta_city,_Argentina.jpg
Small sculpture found with the Llullaillaco mummies, by jimmyharris, 2009. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ajuar_02.jpg
trefwoorden: Andes vulkanan, peru vulkanen, inca vulkanen, hoogste vulkaan ter wereld, kinderen van de vulkaan, Llullaillaco, inca mummies
Kathelijne: Ik ben gefascineerd door hoe de aarde en leven op elkaar inwerken op geologische en menselijke tijdschalen.
Hoe ik het in mijn hoofd kreeg om met GondwanaTalks te beginnen.
Donatie? Heb jij iets aan GondwanaTalks? Jouw steun maakt een ultrapliniaans verschil. Laat wat slijk der aarde mijn richting uitstromen en steun mijn werk. Doe een (terugkerende) gift en word:
(2€/maand)
(4€/maand)
Vesuvius Visionair (7€/maand)
Doneer jij al? Je bent een schat! Bedankt! Is Paypal niet jouw ding maar je wil toch iets bijdragen? Contacteer mij vrijblijvend.
------
Recente artikels:
Vind je dit goed leesvoer? Schrijf je in voor een korte nieuwsbrief bij elk nieuw artikel (stukje tekst met link, om de zoveel weken, zonder zware bestanden of vervelende gifs).