Hoe filantroop en antropoloog Phillip Tobias seniel werd verklaard
Marc Verhaegen, Belgisch arts en expert in menselijke evolutie, liep rond op een antropologie-congres eind jaren negentig. Hij was niet erg op zijn gemak. Het angstzweet brak hem uit. Want wie liep daar ook rond? Phillip Tobias uit Zuid-Afrika. Marc had dingen verkondigd die de gevierde en gelauwerde Phillip Tobias, professor emeritus anatomie en menselijke biologie aan de Universiteit van Witwatersrand, helemaal niet fijn en zelfs beledigend ging vinden. Tegen de gevestigde orde in, verwierp Marc de "algemeen aanvaarde" en op dogma gebaseerde theorie van de evolutie van de mens, die op de savanne zou zijn ontstaan. In plaats daarvan verdedigde hij de AAT (aquatic adaptations theory). Marc en de andere AAT'ers gingen onvermijdelijk door het slijk gehaald worden door 's werelds gerespecteerde antropologen.
Door Kathelijne Bonne. Steun GondwanaTalks via een eenmalige of terugkerende donatie.
Dr. Marc Verhaegen deelt enkele persoonlijke ervaringen en zijn ontmoeting met Phillip Tobias (14 oktober 1925 – 7 juni 2012). Deze vluchtige momenten lijken misschien futiel omdat ze tot nu toe nog geen onmiddellijke impact hebben, maar zijn mogelijks van transformerende, historische waarde.
Wat is de Wateraaptheorie, dr Marc Verhaegen?
"De Waterkanthypothese, vroeger gekend als de wateraaptheorie (aquatic ape theory of AAT; nu staat AAT voor aquatic adaptions theory), is een theorie voor menselijke evolutie. De AAT staaft dat wij als uiterst vreemde en naakte aap onze voornaamste kenmerken hebben verkregen door enkele fases van onze evolutie aan de waterrand door te brengen."
"Bepaalde kenmerken zoals naaktheid, onderhuids vet, gecontroleerde ademhaling en vele andere eigenschappen, delen we niet met landdieren, en nog veel minder met savannedieren, maar eerder met zeezoogdieren. De evolutie naar zee was echter niet compleet. Voor we goed en wel aangepast waren aan het water, keerden we terug naar het land. We zijn nu landdieren. Maar hebben wel onze opvallendste kenmerken aan een deels aquatisch verleden overgehouden."
De Waterkanthypothese breekt met de klassieke "savannetheorie" die als algemeen aanvaard wordt verkondigd: een aapmens daalde neer uit bomen, trok naar de savanne, verhief zich rechtop op twee benen, en ging jagen. Zo werd hij (en vooral hij) uiteindelijk mens.
Wie was Phillip Tobias?
Phillip Tobias werd geboren in Durban in Zuid-Afrika op 14 oktober 1925. Toen hij vijftien jaar oud was, overleed zijn grote zus aan diabetes. Dat verlies raakte hem diep en zette hem ertoe aan geneeskunde te studeren. Hij behaalde zijn diploma in 1950 en werd hoogleraar anatomie. Zijn interesses waaierden ver uit naar evolutie, genetica en dierkunde.
Met evenveel passie was Phillip Tobias een fervent tegenstander van apartheid, en zette zich een leven lang actief in tegen racisme en discriminatie. Doorheen zijn lange carrière ontving hij de ene eerbetuiging na de andere. Hij staat vooral bekend als vooraanstaand paleoantropoloog, medewerker van Louis Leakey en student van Raymond Dart (de vinder van het Taung-kind).
Dr. Marc Verhaegen, hoe kwam je voor het eerst in contact met Waterkanthypothese?
"Mijn interesse voor menselijke evolutie is me meegegeven door mijn bompa. In mijn eerste jaar geneeskunde 1969-1970 boeiden de biologielessen mij mateloos, vooral de verklarende kracht van de evolutieleer, waar ik in het katholieke middelbaar niets over had gehoord. In 1972 las ik de internationale bestseller van Elaine Morgan "De vrouw onze voorvader" (The Descent of Women), waarin ik voor het eerst in contact kwam met de AAT of Waterkanthypothese. Ik vond het erg boeiend en overtuigend, maar was toen vooral bezig met vragen zoals: als evolutie gaat over het voortbestaan der soorten, waarom is dan er oorlog?"
"Een tijd later begreep ik dat evolutie draait om het voortbestaan van DNA, niet zozeer van soorten. De AAT begon me steeds meer aan te spreken. Zo verslond ik ook De Naakte Aap van Desmond Morris. De AAT verklaarde erg mooi veel typisch-menselijke ziektes, waarover ik vanaf 1972 meer leerde aan de Universiteit van Leuven."
Je publiceerde zelfs een artikel ...
"Een paar jaar hield ik me vooral bezig met afstuderen en werk zoeken, trouwen en een gezin stichten, en het oprichten van een huisartspraktijk. Maar daarna vond ik opnieuw tijd om antwoorden te zoeken op mijn vragen."
"Begin jaren '80 dacht ik enkele nieuwe inzichten te hebben vergaard, en vanaf 1983 probeerde ik een artikel te publiceren, wat uiteindelijk lukte in 1985. Ik was helemaal in een roes: iedereen zal nu gaan inzien dat de savannetheorie fout is. De AAT zal aanvaard worden!"
"Maar er gebeurde … helemaal niets. Geen haan die ernaar kraaide. Het artikel werd compleet genegeerd. Maar er was een lichtje aan het einde van de tunnel: Elaine Morgan had mijn bestaan opgemerkt en contacteerde me in 1986. Dat was de start van een decennialange briefwisseling, van in totaal duizenden brieven. Na haar 70ste leerde ze mailen."
... en toen onmoette je Phillip Tobias, wat zei hij?
"Daar gaat wat aan vooraf. Om meer te weten over waterzoogdieren – en bij te leren over wat typische kenmerken zijn van dieren in en om water – had ik me intussen aangesloten bij de Vlaamse Vereniging voor de Bestudering van Zeezoogdieren (VVBZ). Deze organisatie hield regelmatige bijeenkomsten en gaf een tijdschrift uit, en was gesticht door professor Wim de Smet van wie ik nog histologie gekregen had aan de Universiteit van Antwerpen (1971-1972)."
"Elaine Morgan hielp enkele internationale conferenties organiseren, waar ook David Attenborough op afkwam, die een programma uitbracht op BBC over de Waterside Ape."
"En ik had op mijn beurt in artikels en op congressen verkondigd dat professor Phillip Tobias de bal volledig missloeg met zijn klassieke savannetheorieën. Ik was bang voor de reactie van deze toch wel belangrijke en graag geziene topwetenschapper. Op enkele van die conferenties (in Gent en in Zuid-Afrika) was de man aanwezig. Hij zag mij en stapte op mij af! Ik werd bang. Het liefst wou ik door de grond zakken."
"Maar hij opende z'n armen en omhelsde mij. Hij gaf toe, waarschijnlijk geholpen door z'n artsenopleiding, dat de savannetheorie fout was. Dat kantelmoment zal ik nooit vergeten en staat in mijn geheugen gegrift."
"De lekste plassers"
"Wij allemaal waren onbegrijpelijk en hopeloos verkeerd, ik ook," zei Phillip Tobias. "Alle vroegere savanne-aanhangers moeten onmiddellijk hun beweringen intrekken. Hadden onze voorzaten ooit op de savanne geleefd, dan waren wij daar ongetwijfeld de lekste plassers!" ("the most profligate urinators", Phillip Tobias verwijst hiermee naar de vrij inefficiënte vochtregulatie bij de mens – we verliezen veel water bij het plassen – wat een oorsprong op de droge savanne tegenspreekt.)
Maar andere 'klassieke' paleoantropologen zeiden: Tobias wordt seniel.
"Geest openstellen"
Phillip Tobias had, ondanks vooroordelen en ego, de AAT onder de loep genomen, en die als een wetenschapper met een open geest een kans gegeven (wat vele antropologen niet doen). "Gezien al dit oude en nieuwe bewijs is de tijd aangebroken dat evolutiespecialisten hun geest openstellen en eerlijk en objectief nadenken over de rol van water in de evolutie van de mensheid."
"We mogen niet langer terugdeinzen voor de vragen met betrekking tot bijzondere menselijke kenmerken zoals huid, zweetklieren, de chemische samenstelling van zweet, de regulering en schommelingen van de lichaamstemperatuur, de tolerantie voor hitte en straling en ons waterverbruik, die bij de moderne mens zo afwijken van die van zoogdieren die aan de savanne zijn aangepast. De kenmerken van mensen doen in sommige gevallen erg veel denken aan die van waterzoogdieren."
En omdat hij wist dat de theorie veel tegenkanting kreeg merkte hij op dat "degenen die eerlijk zijn tegenover zichzelf, zullen het bewijsmateriaal objectief onderzoeken. Dat moeten we wel doen als we trouw willen blijven aan onze roeping als wetenschappers."
Reputatie om zeep
Met zijn uitspraken verkwanselde Tobias zijn reputatie, want de Waterkanthypothese is een van de meest belachelijk gemaakte theorieën die bestaan, precies omdat haar erkenning de loopbanen en reputaties van ontelbaar vele wetenschappers zou omgooien. Niemand zit, begrijpelijkerwijze, te wachten op het instorten van een zorgvuldig opgebouwd kaartenhuis.
Het kantelen van paradigma's is een ondankbare taak en duurt vaak langer dan een carrière of mensenleven. Degenen die het wagen hun hoofd uit te steken worden seniel, controversieel of in het beste geval excentriek verklaard (de aanvallen die vele AAT'ers krijgen zijn te grof voor dit artikel). Maar de meeste actieve voorstanders van de AAT krijgen de zwijgstraf: hun werk en publicaties worden compleet genegeerd (als ze niet eerst door anonieme recensenten gesaboteerd worden - wat recent gebeurde voor het artikel Are we barking up the wrong ancestral tree?).
Gemakshalve wordt vergeten dat de theorieën van 's wereld grootste vernieuwers, zoals Galileo (zon en niet aarde in het midden van het zonnestelsel), Wegener (continentendrift) en vele andere, ook belachelijk, idioot en zelfs als schandelijk werden gezien, want ze ondermijnen de fundamenten van gevestigde ordes. Deze mensen zijn geen getuige van de latere, onvermijdelijke algemene aanvaarding. Niemand kan bevestigen en evenmin weerleggen dat Phillip Tobias en andere voortrekkers van de Waterkanthypothese Galileo-achtige allures hebben.
Marc, waarom denk je dat de Waterkanthypothese nog steeds niet algemeen aanvaard is, ondanks de steun van enkele groten zoals Phillip Tobias, Desmond Morris en David Attenborough?
"Eerst en vooral, door fanatieke censuur, zie p. 13 in mijn boek Evolutie van de Mens (2022). Daarnaast is wetenschappelijke vooruitgang vaak contra-intuïtief (p. 14) en is er een breuk nodig met wat vanzelfsprekend voelt, en dat doet pijn. Wetenschap geeft geen 'unieke' verklaringen, maar tracht universele verklaringen te bieden die vaak paradoxen bevatten, schijnbare uitzonderingen. Andere oorzaken voor het negeren van de theorie zijn antropocentrisme, enorme ego's en gemakzucht. Een antropoloog vertelde me: De AAT kán niet kloppen, want dan is mijn levenswerk nutteloos geweest … anderen schrijven me privé maar durven niet uit de kast komen."
"Toch is er steeds meer bewijs voor de Waterkanthypothese uit zowel fossielen als vergelijkende anatomie van levende soorten. Het probleem is dat medici en biologen vaak meer openstaan voor de AAT en veel weten over (levende) biologie en vergelijkende anatomie, maar niet over primaten of mensaapfossielen. Bij paleoantropologen is het net omgekeerd. Die kennen de fossielen, maar weten minder over levende soorten van vandaag, die enorm veel aanwijzingen geven naar onze afstamming. Phillip Tobias overbrugde beide."
Dat toont nog maar eens hoe belangrijk interdisciplinaire wetenschap is in combinatie met een open geest.
"We geraken er wel. Maar de weg is nog lang, vrees ik."
----------
De omgeving van het Midden-Oosten was cruciaal in de evolutie van de mens. Door de platentektoniek van de Rode Zee, door het sluiten van de Tethyszee, en door gebeurtenissen in de Middellandse Zee vonden belangrijke splitsingen plaats tussen voorouders van mensen, chimpansees en uitgestorven mensaapsoorten. In het artikel over de Waterkanthypothese (en hoe oermensen als wadend-klimmend rechtop gingen lopen) krijg je een overzicht van waar de theorie nu ongeveer staat, hoewel het bewijs sindsdien al gegroeid is. Lees ook meer over walvissen en hoe die ooit landdieren waren en waarom ze naar de zee gingen.
Leuke video met David Attenborough, over wadende mensapen.
Kathelijne: Ik ben gefascineerd door hoe de aarde en leven op elkaar inwerken op geologische en menselijke tijdschalen.
Hoe ik het in mijn hoofd kreeg om met GondwanaTalks te beginnen.
Donatie? Heb jij iets aan GondwanaTalks? Jouw steun maakt een ultrapliniaans verschil. Laat wat slijk der aarde mijn richting uitstromen en steun mijn werk. Doe een (terugkerende) gift en word:
(2€/maand)
(4€/maand)
Vesuvius Visionair (7€/maand)
Doneer jij al? Je bent een schat! Bedankt! Is Paypal niet jouw ding maar je wil toch iets bijdragen? Contacteer mij vrijblijvend.
------
Recente artikels:
Vind je dit goed leesvoer? Schrijf je in voor een korte nieuwsbrief bij elk nieuw artikel (stukje tekst met link, om de zoveel weken, zonder zware bestanden of vervelende gifs).
Bronnen
Marc Verhaegen, persoonlijke communicatie en publicaties, zie Academia, en andere publicaties met betrekking tot de AAT, geschreven door andere experts waaronder Mario Vaneechoutte, Stephen Munro, Algis Kuliukas, Franceska Mansfield, John Foss, José Joordens, Peter H. Rhys Evans, ... , en vele anderen.
Vaneechoutte M, Mansfield F, Munro S, Verhaegen M. Have We Been Barking up the Wrong Ancestral Tree? Australopithecines Are Probably Not Our Ancestors. Nature & Anthropology 2024, 2, 10007. https://doi.org/10.35534/natanthropol.2023.10007
Citaat Philip Tobias, 1998: "degenen die eerlijk zijn tegenover zichzelf, zullen het bewijsmateriaal objectief onderzoeken. Dat moeten we wel doen als we trouw willen blijven aan onze roeping als wetenschappers.", uit fragment van Mann, Moira (Producer) (November 1998). Aquatic Ape (Documentary). Bristol: BBC / Discovery Channel. "I see Elaine Morgan, through her series of superbly written books, presenting a challenge to the scientists to take an interest in this thing, to look at the evidence dispassionately. Not to avert your gaze as though it were something you that you hadn't ought to hear about or hadn't ought to see. And those that are honest with themselves are going to dispassionately examine the evidence. We've got to if we are going to be true to our calling as scientists."
----
AAT, wateraap, waterkanthypothese, philip tobias, David Attenborough, Desmond Morris, Marc Verhaegen, aquatic ape, wie was philip tobias, wat is de waterkanthypothese, menselijke evolutie, paleoantropologie