Zeldzame edelsteen lapis lazuli uit Afghanistan: een geologische ontdekkingsreis

Lapis lazuli, een diepblauw mineraal, is als edelsteen gebruikt in 's werelds grootste kunstschatten. Het zit vervat in de Standaard van Ur uit Mesopotamië, het dodenmasker van Toetanchamon, en het schilderij van het Meisje met de parel van Vermeer. Zo'n zevenduizend jaar geleden werd lapis lazuli ontdekt in wat nu Afghanistan is. Maar miljoenen jaren gingen vooraf aan het ontstaan van dit zeldzaam gesteente. Dit artikel neemt je mee op een fascinerende geologische reis naar de natuurlijke oorsprong van lapis lazuli. We starten als alg in een stille oerzee, beleven het oprijzen van de Himalaya, en bekijken hoe lapis lazuli uitkristalliseert in vreemde gesteenten zoals skarn, tot ze uiteindelijk ontdekt en gewonnen werden uit de mythische mijnen van Sar-i-sang in de Hindoekoesj.

Door Kathelijne Bonne.

Hoe de Egyptenaren en andere oude volkeren zich bevoorraadden met lapis lazuli, en hoe het eraan toe ging in de mijnen van Sar-i-sang,  bespraken we in het artikel over de Zijderoute en andere handelsknooppunten die Egypte, Mesopotamië, de Indusbeschaving en Europa verbonden. Vandaag de dag is lapis lazuli uit Afganistan een conflictmineraal dat door de taliban wordt misbruikt. 

Maar ondanks de waarde die we aan lapis lazuli hechten als edelsteen of verzamelobject met een economische waarde, vertelt het voor natuurliefhebbers een ander veel fascinerender verhaal.

Wat is lapis lazuli?

Lapis lazuli is een diepblauw gesteente met gouden spikkeltjes. De naam komt van het Perzische lahzward, wat blauw of hemel betekent. De kleur varieert van indigo (nili), diepblauw, azuurblauw, lichtblauw (assemani) tot groenblauw (sabz).

Lapis lazuli is geen mineraal in de strikte zin. Het is een brok steen die bestaat uit verschillende mineralen. De blauwe kleur is te danken aan het mineraal lazuriet, ook blauwsteen of lazuursteen genoemd. Lazuriet heeft een hoog gehalte aan zwavel, wat de helblauwe kleur veroorzaakt. Het is verwant aan andere mineralen zoals haüyn en sodaliet. 

De gouden spikkeltjes in lapis lazuli bestaan uit het mineraal pyriet, het bekende 'fool's gold' of ijzersulfide. Voor de hogepriesters uit de Oudheid belichaamden de spikkeltjes op een blauwe achtergrond een sterrenhemel. Lapis lazuli kan ook grove stukken witte rots bevatten. Dat is calciet.

Algenmatten in een rustige oerzee

Om de oorsprong van lapis lazuli uit Afghanistan te begrijpen graven we diep in de natuurgeschiedenis van deze regio in Centraal-Azië. We draaien de klok terug tot het Archeïcum, een zeer lang "eon"in de vroege geschiedenis van de planeet, dat de periode beslaat van 4 tot 2,5 miljard jaar geleden. Het leven ontstond aan de start van dit eon, en was eencellig.

Een deel van wat nu Afghanistan is lag aan de rand van de zee. Het heldere water van deze stille, ondiepe zee werd bewoond door kolonies van eencellige algen. Planten en dieren bestonden nog niet. De algen produceerden zuurstof via fotosynthese en zetten kalk af. Zo werd laagje na laagje afgezet. Na verloop van tijd vormden zich mat-achtige structuren die verhardden tot kalksteen. Zo ontstonden langzaamaan kalklagen in de zee.  

Maar de kalkmatten bleven niet voor eeuwig in zee liggen, want de continenten zijn steeds in beweging door platentektoniek. Het duurde echter nog tot het Juratijdperk voor de kalksteen deel werd van de bergen in Centraal-Azië.

Geplet in de gebergten van Centraal-Azië

Een reeks kleinere continentjes scheurde af van supercontinent Gondwana en botsten met het grote Euraziatische continent. Intussen sloot zich de zee (een voorloper van de Tethyszee) die tussen de continenten lag. Door die botsing werden de oude kalksteenlagen uit de oerzee samen met ander gesteente omhooggeduwd. 

De mariene kalksteen werd deel van de bergketen die strekt van de Pyreneeën over de Alpen, de Turkse hoogplateaus, de Zagros, Himalaya en het plateau van Tibet, helemaal tot in Zuidoost-Azië. Afghanistan ligt middenin die puzzel. 

De mijnen van Sar-i-sang liggen op de 'naad' tussen continenten

Afghanistan zelf bestaat uit stukken van die kleinere continentjes, elk met een eigen geschiedenis. Sinds het Juratijdperk zijn ze stapsgewijs aan elkaar geplakt. De grenzen tussen deze blokken zijn grote breuklijnen. Ze zijn als het ware de naad tussen verschillende lappen land. In het reliëf zijn de breuken te herkennen als grote, langgerekte valleien die bergketens afbakenen. 

Rivieren zoeken altijd de weg van de minste weerstand en volgen de breuklijnen, aangezien dat zwakke zones zijn in de aardkorst, een soort van littekens. Daarom ontstaan de diepe, rechtlijnige valleien. De Sar-i-Sang mijnen, waar lapis lazuli al duizenden jaren wordt ontgonnen, liggen in de bergwand van een vallei op een breuklijn die twee oude continenten afbakent.

Skarngesteente bulkt van zeldzame mineralen en edelstenen

In het hooggebergte werd de kalksteen blootgesteld aan extreme hitte en druk. Heet magma uit diepere lagen kwam in contact met de koude kalksteen. Dat magma produceert kokendhete, verzadigde vloeistoffen, meer bekend als hydrothermale vloeistoffen, die onder druk door spleten en fracturen wordt geperst. De broeierige vloeistoffen reageren chemisch met het omringende gesteente, ook met de kalksteen. De kalk lost op, en nieuwe andere mineralen kristalliseren uit. 

Diepblauw lazuriet is een van die nieuwe, metamorfe kristallen. Samen met andere mineralen, o.a. het bekendere pyriet, maken ze deel uit van een metamorf gesteente, genaamd "skarn".

Skarngesteenten bevatten vaak ertsen en grote concentraties aan speciale, zeldzame mineralen en edelstenen. Skarns hebben een hoge economische waarde, maar ze vormen vooral een geologisch venster naar een ver verleden. 

Hooggebergten blijven in beweging, en naarmate ze zich blijven opheffen, treedt ook erosie op. Zo kwam de skarn aan het oppervlakte te liggen, te grabbel voor wie er voorbij liep. 

Voor de mensen die lapis lazuli eerst vonden, duizenden jaren geleden, moet de blauwe kleur wel heel ongelofelijk mooi geweest zijn. Zo mooi, dat ze stukken meenamen, in volle bewondering toonden aan hun medemensen, en uiteindelijk handelsroutes en mijnen aanlegden in extreem onherbergzame plaatsen. Daar begint het verhaal van lapis lazuli als edelsteen die door farao's, koninginnen, kunstenaars, priesters en gewone mensen wordt begeerd.  

---

Lapis lazuli en verwante edelstenen komen ook voor op andere plaatsen, zoals in Italië bij de Vesuvius. Meer over conflictmineralen kan je lezen in het artikel over de paradox van krachtige kristallen en hoe ze een duister miljardenimperium staande houden, ten nadele van natuur en mensenrechten. Ontdek de oorsprong van mineralen die controverse doen oplaaien zoals asbest en lithium, en de zeldzame aarden van Groenland. Anderzijds zijn mineralen cruciaal in de vorming van wolken, én het ontstaan van leven.   

Kathelijne: Ik ben gefascineerd door hoe de aarde en leven op elkaar inwerken op geologische en menselijke tijdschalen.

Hoe ik het in mijn hoofd kreeg om met GondwanaTalks te beginnen.

Donatie? Heb jij iets aan GondwanaTalks? Jouw steun maakt een ultrapliniaans verschil. Laat wat slijk der aarde mijn richting uitstromen en steun mijn werk. Doe een (terugkerende) gift en word:

Stromboli Strateeg

(2€/maand)

Tambora Trailblazer

(4€/maand)

Vesuvius Visionair (7€/maand)

Doneer jij al? Je bent een schat! Bedankt! Is Paypal niet jouw ding? Contacteer mij vrijblijvend.

------

Recente artikels:

Meer artikels.

Vind je dit goed leesvoer? Schrijf je in voor een korte nieuwsbrief bij elk nieuw artikel (stukje tekst met link, om de zoveel weken, zonder zware bestanden of vervelende gifs).