De hemelboom floreert in een ontboste wereld: is deze invasieve soort misschien de redding?
De hemelboom of ailanthus altissima rukt overal in de wereld op. Alleen Antarctica is nog gespaard. Scheuten schieten zienderogen uit de grond, vooral daar waar de natuur herhaaldelijk met de grond gelijk wordt gemaakt. Met deze vervelende, stinkende en onuitroeibare woekeraars lijkt de natuur in haar vuistje te lachen. Ze zet een tegenoffensief in tegen onze ontbossingsdrift. Gesprekken over deze exoot gaan dan ook over hoe ze alles overwoekeren en schade berokkenen aan inheemse ecosystemen. 'Trees of hell', noemt National Geographic deze schurken van bomen. Hoog tijd om onze percepties over invasieve soorten in een ander licht te bekijken. We rollen immers de rode loper voor ze uit en ze zijn niet meer te stuiten. Wat als we ze omarmen?
Tekst en afbeeldingen: Kathelijne Bonne. Bewerkt van het originele artikel op De Planeetzusjes.
Toen ik eind juni wegging uit Torrelodones (Madrid), vond ik het jammer dat er op een straathoek vol wilde bloemen een mooi amandelboompje stond te sterven. Daarna werd het omgehakt en de bloemen gemaaid (als brandpreventie).
Toen ik begin september terug was, stond er op dezelfde plek een dichte kluit hemelbomen, de grootste bijna 2,5 meter hoog. Ondanks de extreme droogte en hitte van de voorbije zomer, stonden ze zwaar beladen van mooi gevormde, gezonde samengestelde bladeren.
Ook in Napels waar ik tijdens dezelfde zomer was, is er een invasie gaande van hemelbomen. Ze groeien overal op slecht onderhouden bermen, straatranden, langs spoorwegen en tussen de straatstenen.
Beter dat dan kaal asfalt, toch?
Een paar onvermijdelijke vragen rijzen op: Groeit de hemelboom zo goed omdat hij stuit op weinig weerstand in onze verschraalde ecosystemen? Of anders bekeken: Moeten we eigenlijk niet blij zijn dat er toch tenminste één boom is, en nog wel een mooie (al kan kan hij erg stinken), die niet voor de bijl gaat voor onze boomkapmanie en bosproductenhonger?
Ik ben geen bosexpert, het is dus niet de bedoeling hier een technisch verslag rond de stand van zaken wat betreft deze boomsoort te brengen. De hemelbomenpolemiek komt hier dus als metafoor ter discussie.
Op de ruïnes van het kapitalisme
Ik heb namelijk een frappant boek gelezen dat een invloed kan hebben op onze manier van denken over de natuur: "De paddenstoel aan het einde van de wereld", van de Amerikaans-Chinese Anna Lowenhaupt Tsing. Ze beschrijft de wereld die de matsutake paddenstoel omgeeft, een delicatesse in Japan.
Er hangt een hele kluwen van menselijke omzwervingen en marginaliteit rond de zoektocht naar - en consumptie van - deze zwam. De matsutake komt in heel het noordelijke halfrond voor, maar hij groeit alleen waar hij zelf wil groeien, je kan hem niet kweken. Je moet hem gaan zoeken in een bepaald soort bos.
Hij groeit in 'nieuwe' post-apocalyptische bossen, waar vroeger oerbossen volledig verdwenen zijn, waar atoombommen zijn ontploft, en waar nu "ongewenste exoten en minder waardevolle soorten" het gedegradeerde land inpalmen.
De hemelboom heeft zelfs geen goede bodem nodig en groeit op plaatsen waar andere bomen flauwvallen.
Dol op vervuilde plekken
De metafoor die Lowenhaupt Tsing gebruikt "de matsutake toont dat er leven mogelijk is op de ruïnes van het kapitalisme", klinkt een beetje somber, maar is het niet. Het komt erop neer dat waar de mens de natuur heeft uitgeput, er plekken zijn ontstaan die naar kapitalistische maatstaven waardeloos zijn, maar waar toch iets waardevols kan gebeuren.
Net zoals de matsutake, is ook de hemelboom dol op verstoorde en verontreinigde omstandigheden. Hij haast zich zich die als eerste te koloniseren. In dat opzicht is hij een rasechte pionier. Hij kan prima tegen droogte en is een van de meest vervuilingsbestendige planten ter wereld. Kwik uit de bodem legt hij zonder verpinken vast in zijn biomassa, en zelfs ultraviolette straling verdraagt hij dapper.
Net zoals de matsutake, is ook de hemelboom dol op verstoorde en verontreinigde omstandigheden.
De Ailanthus altissima, tree of heaven, albero del paradiso, hoe je hem ook noemen wilt, komt uit China en is als sierboom in Europa geïmporteerd in de achttiende eeuw, toen chinoiserie in de mode was. Intussen is deze boom een plaag in heel de wereld en staat in vele landen op de lijst van 'unwanted organisms'.
Hij ligt er zelf niet van wakker en staat nietsvermoedend mooi te wezen in menige tuin of park.
Gezond ecosysteem dijkt invasieve soorten in
De hemelboom plant zich razendsnel voort via zaadjes en scheuten. Bovendien verspreidt hij allelochemische stoffen die andere planten in hun ontwikkeling belemmeren, dat geeft hem een competitievoordeel. Maar net zoals de meeste pionierssoorten en durvers, of helden zoals Achilles, leeft de hemelboom snel, ... en sterft jong. Vaak haalt hij geen vijftig jaar, ondanks zijn imposante verschijning.
Hoe verzet de natuur zich tegen de hemelboom? Volgens Peter Wohlleben, boswachter en schrijver van het leutige "Verborgen leven van bomen", zorgen natuurlijke wisselwerkingen ervoor dat een gezond inheems ecosysteem de invasieve soorten aan banden legt.
Het lokale ecosysteem zal zich altijd herstellen van de aanval van een op het eerste gezicht onoverwinbare exoot, al kan dat verschillende decennia duren. In de wilde natuur zou de hemelboom dus vanzelf een toontje lager moeten zingen en teruggedrongen worden. Maar zoals je begrijpt, is er bij ons niet echt sprake van een gezond natuurlijk evenwicht. Invasieve soorten krijgen vrij spel.
Toch heeft elk levend wezen een zwakte.
Hiel van Achilles
Als er één ding waar de hemelboom niet van houdt, dan is het schaduw en gebrek aan licht. Dat is zijn Achilleshiel. Vandaar dat hij vooral ontkiemt op open plekken waar andere bomen gevallen zijn en een lichtgat hebben gecreëert, of waar actief gekapt wordt. En omdat er overal meer kale plekken zijn volgt de hemelboom gewoon het commando van zijn genen: Ga en Vermenigvuldig U! Daar laat hij geen gras over groeien.
Maar toch is er een ander zwak puntje ontdekt. En hier stuiten we weer op een zwam. Specialisten hebben in Amerika een bodemschimmel ontdekt die dodelijk is voor de hemelboom. Bij tests sterven de hemelbomen die de schimmel toegediend kregen.
Maar hebben we niet net geleerd dat het niet erg verstandig is een exotisch organisme in de natuur los te laten? En zeker geen schimmel, micro-organisme of moeilijk zichtbaar wezen. Schimmels kunnen enorm veel schade toebrengen aan ecosystemen en met de meeste pogingen tot 'biocontrole' schieten we onszelf in de voet.
"Unwanted organism"
Bosbouwkundigen weten beter dan ik hoe we het hemelbomenprobleem moeten aanpakken. Het is inderdaad wenselijk dat we de biodiversiteit zo hoog mogelijk houden en dat we niet in een hemelbomenmonocultuur terecht komen. Maar de specialisten moeten dan wel door de beleidsmakers gehoord worden, hun expertise serieus genomen en hun natuurherstelplannen uitgevoerd.
Om hemelbomen te bestrijden is de klimaatcrisis al te ver gevorderd. We kunnen ze maar beter omarmen.
Want voor wie nog niet op de hoogte is, de boskap is niet alleen een probleem in ontwikkelingslanden in de tropen, maar ook op schijnbaar ontwikkelde plaatsen zoals Europa. Terwijl jij dit leest worden oerbossen gekapt, onder andere in Oost-Europa - om van Oekraïne maar te zwijgen -, om onze honger naar meubels, pellets en andere bosproducten - vaak afgeleverd met gewetensussend FSC-label - te stillen.
Dat is opportuun voor oprukkende legers van unwanted organisms die de nieuwe slagvelden zullen koloniseren - maar die het verlies aan ecosysteemdiensten van het voormalige oerbos niet snel kunnen compenseren.
Ondanks het feit dat we door ons eigen toedoen in een hemelboomstorm terecht zijn gekomen, ben ik blij dat die schurk van een boom bestaat, een hoopvol teken dat de natuur sterker is dan ons.
Als we de natuur de kans geven zich te herstellen kunnen we het aan de andere bomen overlaten de hemelboom een lesje te leren, en terug op zijn plaats te zetten, als één soort braafjes tussen de andere soorten. En als we daar niet toe in staat zijn, leef ik liever in een wereld vol hemelbomen dan helemaal geen bomen.
Om hemelbomen te bestrijden is de klimaatcrisis al te ver gevorderd. We kunnen ze maar beter omarmen.
----
Lees meer over boomkap van parasoldennen en onaanraakbare projectontwikkelaars in Madrid, over het beton-orgie in Spanje, of over de geologie van asbest.
----
Bronnen:
Anne Lowenhaupt Tsing, De paddestoel aan het einde van de wereld, Octavo publicaties 2021 , 432 p. (oorspronkelijke uitgave, 2015)
Peter Wohlleben, 2016, Het verborgen leven van bomen, AW Bruna Uitgevers, 224 p.
Tree of heaven is a hellish invasive species. Could a fungus save the day?, 2021: https://www.nationalgeographic.com/animals/environment/article/tree-of-heaven-invasive-species-could-fungus-save-the-day
Wikipedia (Engels): Ailanthus altissima. https://en.wikipedia.org/wiki/Ailanthus_altissima
hemelboom, ailanthus altissima, tree of heaven, tree of hell, hemelboom invasieve soort, hemelboom exoot
Kathelijne is gefascineerd door hoe planeet en leven op elkaar inwerken op geologische en menselijke tijdschalen.
Hoe ik het in mijn hoofd kreeg om met GondwanaTalks te beginnen.
Donatie? Heb jij iets aan GondwanaTalks? Jouw steun maakt een ultrapliniaans verschil. Laat wat slijk der aarde mijn richting uitstromen en steun mijn werk. Doe een (terugkerende) gift en word:
(2€/maand)
(4€/maand)
Vesuvius Visionair (7€/maand)
Doneer jij al? Je bent een schat! Bedankt! Is Paypal niet jouw ding maar je wil toch iets bijdragen? Contacteer mij vrijblijvend.
------
Recente artikels: