De Niger: Van woestijnmeer naar grootste rivier van West Afrika.

14-03-2020

De Niger, Afrika's derde rivier, maakt een enorme bocht in de woestijn. Daar ontwikkelde zich een van Afrika's grootste koninkrijken. Lang daarvoor was de Sahara groen en weelderig, en misschien zocht de primitieve mens via deze regionen een route uit Afrika.

De Niger veranderde van koers door oprukkend woestijnzand.

© Kathelijne Bonne 2020.

Wat het meeste opvalt aan deze 4100 km lange rivier is de grote bocht in Mali, waar de Niger volledig van koers verandert. Ze maakt er een bocht van 90 graden. De Niger was echter niet altijd zo'n grote, kronkelende rivier die het binnenland van West-Afrika verbond met de oceaan. We gaan zien dat rivieren allesbehalve statisch zijn, en dat de loop van een rivier zeer grote veranderingen kan ondergaan, die verregaande gevolgen hebben op de verspreiding van fauna en flora. Niet alleen op het leefmilieu, maar ook op de mens. 

De Niger is ontstaan door het samenvloeien van twee aparte, kleinere rivieren. Deze samenvloeiing is de allerlaatste etappe in de lange geschiedenis van de oude Nigerrivier. Ze getuigt van een tijd waarin de Sahara groen en vruchtbaar was. 

Waarom droogde de Sahara uit en hoe verbonden deze twee stromen zich met elkaar? Welke impact had dit op de mens? 

De oorspronkelijke bron van dit artikel is mijn artikel over de evolutie van de Niger, gepubliceerd door de Geological Society of London. 

Sahara rotsschilderijen. (Foto: David Stanley / CC BY 2.0)
Sahara rotsschilderijen. (Foto: David Stanley / CC BY 2.0)

Grote Bocht

De Niger ontspringt in de beboste hooglanden van Guinee, op slechts 300 kilometer van de Atlantische Oceaan en op 800 m boven de zeespiegel. Dan stroomt ze weg van de oceaan, landinwaarts. Ze doorsnijdt de Sahel tot in Timboektoe (Mali). Dit deel van de rivier, tussen Guinee en Timboektoe, is de Westelijke Niger. Dan draait de rivier af in de Grote Bocht. 

De Grote Bocht ligt in het meest noordelijke deel van het rivierbekken, aan de rand van de Sahara.

Voorbij de Grote Bocht stroomt de Oostelijke Niger doorheen de Republiek Niger, richting Nigeria in het zuidoosten. Ze mondt uit in de Atlantische Oceaan via de Niger Delta. 

Satellietbeeld van West Afrika. De Niger Rivier.
Satellietbeeld van West Afrika. De Niger Rivier.

Binnendelta

Ten westen van de Grote Bocht, stroomopwaarts ervan, bevindt zich een uniek ecosysteem van meren, moerassen en draslanden, aan de rand van de woestijn. Dit is de Binnendelta van de Niger (Inner Niger Delta), niet te verwarren met de beter bekende Niger Delta aan de monding in Nigeria. Qua ecosysteem is de Binnendelta te vergelijken met de Okavangodelta in Botswana. 

In de Binnendelta vertakt de Niger zich in een ingewikkeld netwerk van kleinere stromen die het omliggende land irrigeren. Er zijn ook vele kleine meren, zoals het Debo-meer. Aan dat meertje beginnen de woestijnduinen van de Bara-erg. Een erg? Dat is een zandzee of duinenveld. De vertakkingen van de Niger lopen tussen de zandduinen van de Bara-erg door, tot het water samenvloeit in één brede rechtlijnige waterloop, nabij Timboektoe. Daar begint de Grote Bocht.

Aparte riviertak

Wetenschappers ontdekten begin 20ste eeuw hoe de Grote Bocht zich vormde. De Westelijke Niger was in het verleden een aparte rivier. De Grote Bocht bestond niet en er was geen verbinding met de Oostelijke Niger, die van ergens bij Niamey tot in Nigeria liep. 

Waar stroomde de westelijke Niger dan naartoe? 

Zout in de woestijn

De Niger stroomde vroeger door naar het noorden, naar de Azawad, vandaag een deel van de Sahara in het noordoosten van Mali. Maar toen was er nog geen woestijn. Het rivierwater stroomde naar grote meren in een groen, vruchtbaar gebied. 

De Sahara was groen. 

Hoe weet men dat? Door de vele zoutafzettingen die in de Sahara van Mali zijn teruggevonden. Zout zet zich namelijk af als water verdampt. Zonder water dus geen zout. 

Men vond ook opgedroogde rivierkanalen terug, die getuigen van de vroegere verbinding tussen de Westelijke Niger en de meren in het noorden [i].

Groene Sahara zeiden we. Hoe kan dat? 

Groene Sahara

Dit deel van de Sahara was een savanne, met grasvlaktes, bomen, rivieren en meren. Ook de prehistorische mens trok door dit gebied, net als vele diersoorten die we nu eerder met Oost-Afrika associëren, zoals gazelles en giraffes. Dat weten we dankzij millennia-oude rotstekeningen, die men overal in de Sahara kan terugvinden [ii]. 

Dat wil bovendien wat zeggen over de migratieroutes en de manier van leven van de vroegere mens. 

Giraffes in de Sahara. (Foto: Rudolf Baumann / CC BY 2.0)
Giraffes in de Sahara. (Foto: Rudolf Baumann / CC BY 2.0)

Out of Africa

De mens ontstond in Afrika, dat is algemeen geweten en aanvaard. Daarna begon hij zich over de continenten te verspreiden. 

Maar de hamvraag is: Langs welke route verliet hij Afrika? Vormde de Sahara dan geen enorme barrière?

De hypotheses hieromtrent zijn gekend als de Out-of-Africa hypothese. Men dacht aanvankelijk dat de mens naar het noorden van Afrika trok via de zogenaamde Nijl-corridor, dat is de groene doorgang via de Nijl, of via een doorgang naar Jemen. Maar misschien benutte de mens ook andere 'Out-of-Africa' routes, doorheen de Sahara. En nu we weten dat de Sahara ooit groen was, lijkt dat niet eens zo gek [iii]. 

Maar waarom was de Sahara groen?

Klimaatschommelingen

De Sahara zelf bestaat al zeer lang, misschien al zeven miljoen jaar [iv]. Dat wil echter niet zeggen dat de droogte er al zolang heerst. 

De Sahara was steeds onderhevig aan sterke klimaatschommelingen. Ze wisselde tussen fases van Woestijn Sahara en Groene Sahara. Tijdens een woestijnfase breidt de woestijn zich uit tot ver buiten de huidige grenzen, en tijdens een groene fase rukt de vegetatie op en trekt de woestijn zich terug, tot slechts enkele droge, zanderige gebieden overblijven. 

Zulke wissels volgen elkaar op en vandaag hebben we te maken met een woestijnfase. 

Wat is de oorzaak van deze drastische klimaatveranderingen? 

Astronomische oorzaak

De oorzaak is astronomisch. De bewegingen van de aarde variëren lichtjes om de zoveel duizend jaar. Welke bewegingen maakt de aarde allemaal? Ze draait om haar as; en die as staat scheef. Soms hangt ze wat schever dan anders. Ook de omloopbaan is soms wat meer ellipsvormig in plaats van rond. 

Door deze bewegingen ontvangt de aarde soms meer of minder licht. De instraling van de zon varieert dus. Deze variaties, bij wetenschappers gekend als de Milanković parameters, beïnvloeden de instraling, en daarmee dus ook het klimaat. 

Op basis hiervan ontstond de Saharapomp-hypothese, die de migratie beschrijft van fauna, flora en de mens doorheen de Sahara, gestuurd door de klimaatschommelingen die de vegetatie doet uitbreiden en inkrimpen. 

Dat is allemaal ongemeen boeiend maar we zijn op een zijspoor beland. Waar zaten we? We zaten bij de Westelijke Niger die een aparte riviertak was. Deze riviertak stroomde naar een waterachtig gebied in de Sahara. Het was er toen groen en vochtig. Wat gebeurde er dan?

Niger. Foto: Ferdinand Reud / CC BY-SA 2.2
Niger. Foto: Ferdinand Reud / CC BY-SA 2.2

Grote zandduinen

Achttien duizend jaar geleden eindigde deze belangrijke groene fase [i]. 

De savanne begon te verzanden. Er brak er een extreem droge periode aan en de Sahara breidde zich verder uit dan ooit. Deze overgang viel samen met de piek van de laatste IJstijd die andere delen van de aarde teisterde. Zo zie je dat al deze gebeurtenissen met elkaar in verbinding staan.

In de buurt van Timboektoe waaide woestijnzand aan onder de invloed van sterke passaatwinden. Grote zandduinen rukten op. De duinen vormden een natuurlijke stuwdam, een soort van muur, en daardoor werd de doorstroming van het rivierwater van de Westelijke Niger geblokkeerd. 

Het water van de Niger bleef ten zuiden van de duinen staan en vormde een meer. We zullen hier spreken van het Bara-meer. We kiezen hier deze naam, omdat op de plaats waar dit meer lag, zich nu de Bara-erg bevindt, de duinenzee die we reeds vernoemd hebben [v]. Het Bara-meer liet afzettingen van zout en diatomiet achter. Dat is verharde slik bestaande uit de schelpjes van diatomeeën of kiezelalgen [vi]. Dankzij deze afzettingen weten we dat dit meer bestond. 

En toen brak de allerlaatste groene fase van de Sahara aan, ongeveer tien tot achtduizend jaar geleden.

Satellietbeeld. De Niger stroomt doorheen de Binnendelta (Inner Niger Delta) en door de Bara-erg. Daar lag vroeger het Bara-meer.
Satellietbeeld. De Niger stroomt doorheen de Binnendelta (Inner Niger Delta) en door de Bara-erg. Daar lag vroeger het Bara-meer.

Verbinding tussen beide riviertakken

Het waterpeil in het Bara-meer begon te stijgen. Op een bepaald moment stroomde het over de rand. Door de duinenbarrière aan de noordelijke rand, kon het water niet z'n oorspronkelijke loop naar het noordoosten hervatten, en het stroomde over naar het zuidoosten. Het water liep naar waar zich nu de Republiek Niger bevindt. En net daar lag het brongebied van de Oostelijke Niger. 

Het overstromende water van het Bara-meer verbond zo de westelijke met de oostelijke Niger. De Niger was nu een superlange rivier die Guinee met Nigeria via de Sahara verbond. Sindsdien is de Niger meer dan 4000 kilometer lang. 

Zesduizend jaar geleden begon het klimaat in de Sahara weer te verdrogen, dit is het droge regime waar we nu inzitten [vii]. Het Bara-meer droogde op en er vormden zich zandduinen waar het meer ooit lag, namelijk de duinen van de Bara-erg. Maar het meer is niet volledig weg. De huidige restant van dit meer is het kleinere Debo-meer, in de Binnendelta van de Niger. 

Ook al is het gebied nu zeer droog, er is steeds water in de Niger en in de Binnendelta, omdat de bronnen van de rivier in het tropische Guinee liggen. 

Niger.
Niger.

Shonghai Rijk

De enorme Niger heeft dankzij de toevoer van zoet water tot in de woestijn, een grote invloed gehad op de beschavingen van West-Afrika. Dankzij de vruchtbare binnendelta konden zich enkele van de vroegste steden van sub-Saharaans Afrika ontwikkelen. Want daar kon het land geïrrigeerd en verbouwd worden. Djenné, Timboektoe en Gao kenden in de vijftiende eeuw onder Shongai Rijk een belangrijke bloei [viii]. 

Timboektoe ligt ten noorden van de Grote Bocht en was een belangrijk handelscentrum voor woestijnvolkeren en nomaden. Deze plaatsen aan de Niger waren bovendien belangrijke knooppunten voor de Trans-saharahandel, een netwerk van karavaanroutes die de Sahel, West-Afrika en Europa met elkaar verbonden, en die via Egypte ook aansloot op de zijderoute. 

Goederen zoals goud, zout, ivoor en slaven, werden in Timboektoe overgeladen van kameelkaravanen op boten op de Niger. 

Vandaag wordt in dit gebied enkel zout verhandeld. 

Weet je nog welk zout dat was? Juist, het zout van de opgedroogde meren in de Sahara. 

Verregaande gevolgen

Zoals het verhaal van de Niger aantoont, heeft de veranderende loop van een riviersysteem verregaande gevolgen, en is bovendien te wijten aan klimaatverandering. Voor miljoenen jaren was de westelijke Niger een aparte rivier, die verbonden was met meren in de Sahara. Via deze waterlopen en groene zones konden mensen, dieren en planten zich in West-Afrika verspreiden. En veel later, ontwikkelden zich beschavingen aan de Grote Bocht.

Een zegen en een vloek

Vandaag is de Niger is een rivier van extremen, een zegen en een vloek. Het is de enige bron van leven in de ontwikkelingslanden Mali en Niger in de Sahel. 

Stroomafwaarts, in Nigeria, mondt de Niger uit in de gigantische Niger Delta, een van de grootste rivierdelta's ter wereld. Daar zitten enorme petroleumreserves in de grond. Daarom is de Niger Delta is een bron van ongekende rijkdom voor een handjevol machthebbers. Maar de ontginning zorgt vooral voor degradatie van het milieu en ontwrichting van de lokale maatschappij.

In het begin van dit artikel zeiden we dat dit verhaal van de Niger slechts de laatste etappe is van een veel langere geschiedenis. We gaan er dieper op in in een volgend artikel. We leggen uit waarom er skeletten van walvissen onder de woestijnzon liggen. 

Ga naar onze serie over Rivieren

Terug naar artikelen

Bron van dit artikel: Bonne K. 2014 Reconstruction of the evolution of the Niger River and implications for sediment supply to the Equatorial Atlantic margin of Africa during the Cretaceous and the Cenozoic. Geological Society of London Special Publications 386.

Geciteerde werken

[i] Jacobberger, P. 1981. Geomorphology of the upper Inland Niger Delta. Journal of Arid Environments, 13, 95-112.

[ii] Dunne, J., Evershed, R., Salque, M. et al. First dairying in green Saharan Africa in the fifth millennium bc . Nature 486, 390-394 (2012) doi:10.1038/nature11186

[iii] Drake N.A., Blench R.M., Armitage S.J. et al. 2011 Ancient watercourses and biogeography of the Sahara explain the peopling of the desert. PNAS, 108(2).

[iv]Zhang Z., Ramstein G., Schuster M., et al. 2014 Aridification of the Sahara desert caused by Tethys Sea shrinkage during the Late Miocene. Nature, 513, 401-404

[v] Makaske B., de Vries E., Tainter J.A. & McIntosh R.J. 2007 Aeolian and fluviolacustrine landforms and prehistoric human occupation on a tectonically influenced floodplain margin, the Méma, central Mali. Netherlands Journal of Geosciences, Geologie en Mijnbouw, 86(3), 241-256.

[vi] Bridges, E. M. 1990. World Geomorphology. Cambridge University Press, Cambridge.

[vii] Kröpelin S., Verschuren D., Lezine A.-M. et al. 2008 Climate-Driven Ecosystem Succession in the Sahara: The Past 6000 Years. Science 320(5877):765-8

[viii] Haywood, J. 2000, Atlas of World History. Metro Books.









(Fotos: openbaar domein tenzij anders vermeld)